Heimild · Viðtal
Þorgerður Katrín í Bítinu um framhald viðræðna, undanþágur og evru
Viðtal Bítisins á Bylgjunni við Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur utanríkisráðherra 10. júlí 2026, um hálftími með símatíma hlustenda. Þar ræðir hún þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst, hraða mögulegra aðildarviðræðna, undanþágur í sjávarútvegs-, landbúnaðar- og loftslagsmálum, vexti, matvöruverð, fullveldi og herskyldu. Valdar fullyrðingar eru staðreyndaskoðaðar.
Í viðtalinu færir Þorgerður Katrín rök fyrir já-i í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst 2026 og svarar spurningum þáttastjórnenda og hlustenda. Hún leggur áherslu á sterka samningsstöðu Íslands, hraða ferilsins, undanþágur í sjávarútvegs-, landbúnaðar- og loftslagsmálum og áhrif evru á vexti og verðlag; í símatíma svarar hún meðal annars spurningu um herskyldu. Hér að neðan eru staðreyndaskoðaðar átta fullyrðingar úr viðtalinu.
Þessi síða skoðar valdar fullyrðingar úr efninu. Markmiðið er ekki að meta efnið í heild eða segja fólki hvað það á að kjósa, heldur að kanna hvort einstakar fullyrðingar standist og hvaða samhengi vantar.
Skoðaðar fullyrðingar (8)
- Að mestu rétt ×2
- Rétt ×2
- Óstaðfest ×3
- Rangt samhengi ×1
Eru aðeins Rússland og Úkraína með hærri vexti en Ísland í Evrópu?
Í grunninn er þetta rétt: Ísland er með langhæstu stýrivexti allra ríkja í ESB, EES og EFTA, 7,75%, og næst kemur Rúmenía með 6,5%. Upptalningin er þó ekki tæmandi: í Hvíta-Rússlandi eru stýrivextir 9,25%, í Tyrklandi 37% og í Georgíu 8,25%, og öll teljast þau til Evrópu í hefðbundnum pólitískum skilningi, Tyrkland og Georgía sem umsóknarríki ESB. Fleiri ríki í hópnum breyta þó ekki kjarnanum: ofar en Ísland eru aðeins ríki í stríði, undir refsiaðgerðum eða í verðbólgukreppu.
Yrðu íslensk ungmenni áfram laus við herskyldu í ESB?
Í sáttmálum ESB er hvorki sameiginlegur her né herskylda, og leiðtogar aðildarríkjanna staðfestu það formlega árið 2009: Lissabonsáttmálinn feli hvorki í sér stofnun evrópsks hers né herskyldu í nokkurt herlið. Herskylda er alfarið á valdi hvers ríkis fyrir sig, ákvarðanir ESB í varnarmálum krefjast einróma samþykkis, og meirihluti utanríkismálanefndar Alþingis áréttar að aðild myndi undir engum kringumstæðum leiða til íslensks hers eða herskyldu.
Gætu aðildarviðræður gengið hratt og Ísland orðið samferða Svartfjallalandi 2028?
Hraðinn er spá og reynslan togar í báðar áttir. Vegna EES hefur Ísland þegar tekið upp stóran hluta regluverksins, og hraðametið eiga einmitt EFTA-ríkin Austurríki, Finnland og Svíþjóð: rúmt ár af viðræðum. En í því hraðferli tafðist Noregur einn ríkjanna, vegna sjávarútvegsmála, og hjá Íslandi 2009 til 2013 voru sjávarútvegs- og landbúnaðarkaflarnir aldrei opnaðir. Ártalið 2028 er markmið Svartfjallalands sjálfs eftir 14 ára viðræður, og eftir hvern aðildarsamning tekur við þjóðaratkvæðagreiðsla og fullgilding allra aðildarríkjanna.
Er ESB í mun að sýna að það geti stækkað til norðurs, og styrkir það stöðu Íslands?
Í stækkunarstefnu ESB finnst þessum norðurvilja hvergi staður: nýjasti stækkunarpakki framkvæmdastjórnarinnar fjallar um tíu ríki í austri og suðaustri og nefnir Ísland aldrei. Jákvæð ummæli einstakra embættismanna um Ísland eru til, og öryggishagsmunir ESB á Norður-Atlantshafi eru raunverulegir, en enginn opinber texti styður að sambandið sæki sérstaklega norður. Ályktunin um samningsstöðu stendur svo sjálfstætt: áhugi á stækkun jafngildir ekki vilja til víðtækra undanþága.
Yrði Ísland áfram sjálfstætt og fullvalda ríki í ESB?
Öll 27 aðildarríkin eru sjálfstæð og fullvalda ríki að þjóðarétti: hvert þeirra á sjálfstæða aðild að Sameinuðu þjóðunum, heldur eigin stjórnarskrá, utanríkisstefnu og her, og getur sagt sig úr sambandinu með einhliða ákvörðun, eins og Bretland gerði 2020. Aðild felur á móti í sér að ríkin framselja meðferð valds á afmörkuðum sviðum þar sem ESB-réttur hefur forgang; það takmarkar beitingu fullveldisins en fellir ekki niður sjálfstæði ríkisins.
Lækkaði matarkarfan um 25 til 30 prósent í Svíþjóð og Finnlandi við ESB-aðild?
Talan er til í svörum Hagfræðistofnunar, en hún mælir annað: lækkun á hlutfallslegu matvöruverði landanna gagnvart ESB-meðaltali yfir áratuginn 1990 til 2000, sem hefst fimm árum fyrir aðild og litast af gengishruni beggja gjaldmiðla 1992. Mæld lækkun við aðildina sjálfa var um 8 til 11 prósent í Finnlandi og nær engin í Svíþjóð, þar sem stóra lækkunin kom árið 1996 með innlendri lækkun matarskatts. Hagfræðistofnun orðar tenginguna við aðild sjálf varlega og notar 25 prósenta lækkun á Íslandi sem forsendu í reikningsdæmi, ekki sem niðurstöðu.
Er Ísland stórveldi í sjávarútvegi sem á sér enga hliðstæðu í aðildarviðræðum?
Aflatölurnar bera stórveldislýsinguna: íslensk skip veiddu rúma milljón tonn árið 2025, meira en floti nokkurs einstaks aðildarríkis ESB og nálægt þriðjungi af samanlögðum afla sambandsins alls, og vægi greinarinnar í hagkerfinu á sér enga hliðstæðu innan ESB. Eitt ríki hefur þó mætt með enn stærri sjávarútveg í aðildarviðræður: Noregur lauk samningum við sambandið bæði 1972 og 1994, og í bæði skiptin höfnuðu norskir kjósendur samningnum.
Mun Ísland fá undanþágur í fiskveiði-, landbúnaðar- og ETS-málum?
Þetta er spá um niðurstöðu samningaviðræðna sem ekki hafa hafist, ekki staðreynd sem hægt er að staðfesta. Fordæmi eru um varanlegar sérlausnir í aðildarsamningum, og sjávarútvegsstjóri ESB hefur sagt að undanþágur verði hluti viðræðnanna. En hver undanþága krefst samþykkis framkvæmdastjórnarinnar og allra aðildarríkjanna 27, og ráðherrar í Danmörku og Hollandi höfnuðu því í júní og júlí 2026 að Ísland fengi varanlega undanþágu í sjávarútvegi. Niðurstaðan liggur ekki fyrir fyrr en aðildarsamningur er fullgerður.
Brot úr efninu
Hér eru birt valin brot úr upprunalegu efni, í kringum þær fullyrðingar sem skoðaðar eru. Sjá upprunann fyrir samhengi í heild.
Við ætlum að ná góðum samningum og það er alveg skýrt að þegar hann liggur fyrir þá fer hann fyrir þjóðina.
Það þarf ekki að taka svo mikinn tíma. [...] að við færum þá, ef allt gengur eftir, samferða Svartfjallalandi [...] í þessu ferli 2028. [...] Á sínum tíma, þegar samningaviðræðurnar byrjuðu, þá voru opnaðir 27 kaflar af 33, 11 var lokið.
Mér finnst Evrópusambandið líka eiga að sýna það að það getur stækkað bæði til austurs, líka til norðurs, og passað upp á, ekki síst, öryggi [...] að tryggja öryggið á Norður-Atlantshafi.
Við ætlum að hafa yfirráð yfir fiskveiðistjórninni og yfir fiskveiðiauðlindinni.
Við erum stórveldi, það er ekkert ríki eins og við. Það er ekkert ríki eins og Ísland sem er að fara í samningaviðræður við Evrópusambandið sem er þetta stórveldi í sjávarútvegi, með þessa þekkingu, með þessa reynslu.
Ég tel að það sé 100% öruggt að það verði tekið tillit til okkar sjónarmiða. Hversu langt og hversu mikið get ég ekki sagt til um; þetta eru samningaviðræður.
Ég er sannfærð um að við munum sjá fram á undanþágu í fiskveiðimálum, landbúnaðarmálum og ETS-málum.
Þegar maður segir úti hvert vaxtastigið er [...] að það eru bara tvær þjóðir með hærri vexti heldur en Ísland í Evrópu, og það er Rússland og Úkraína, það segir rosalega mikið um stöðuna.
Danir eru sjálfstæðir, Finnar eru sjálfstæðir, Svíar eru sjálfstæðir. [...] margir hafa sagt að fullveldi, ekki síst minni ríkja, hafi styrkst við það að fara inn í þennan hóp sterku ríkjanna sem eru í Evrópusambandinu. Þannig að Ísland verður áfram sjálfstætt, áfram fullvalda.
Nei, bara alls ekki. Lissabonsáttmálinn kveður hvorki á um sameiginlegan evrópskan her né herskyldu af neinu tagi. [...] Ísland heldur fullum yfirráðum yfir eigin öryggis- og varnarmálum sem herlaust land og sú staða breytist ekkert við aðild.
Við erum með skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands [...] vextir munu lækka; matarkarfan, hún mun lækka eins og hún gerði í Svíþjóð og Finnlandi, um 25 til 30 prósent.
Athugasemdir
Viðtalið er um 25 mínútur og er ekki birt hér í heild; sýnd eru brot í kringum staðreyndaskoðaðar fullyrðingar. Brot merkt 03:34, 06:40, 07:48 og 09:33 eru samhljóða umritun blaðamanns Vísis; önnur brot eru umrituð eftir hljóðupptökunni og [...] merkir úrfellingu. Tímakóðar eru námundaðir.