Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Viðtal

Gætu aðildarviðræður gengið hratt og Ísland orðið samferða Svartfjallalandi 2028?

Óstaðfest

Fullyrðingin

„Það þarf ekki að taka svo mikinn tíma. [...] að við færum þá, ef allt gengur eftir, samferða Svartfjallalandi [...] í þessu ferli 2028. [...] Á sínum tíma, þegar samningaviðræðurnar byrjuðu, þá voru opnaðir 27 kaflar af 33, 11 var lokið.“

Skoðuð fullyrðing: Aðildarviðræður Íslands þyrftu ekki að taka langan tíma og Ísland gæti, gangi allt eftir, orðið samferða Svartfjallalandi í ferlinu sem miðast við árið 2028.

Hraðinn er spá og reynslan togar í báðar áttir. Vegna EES hefur Ísland þegar tekið upp stóran hluta regluverksins, og hraðametið eiga einmitt EFTA-ríkin Austurríki, Finnland og Svíþjóð: rúmt ár af viðræðum. En í því hraðferli tafðist Noregur einn ríkjanna, vegna sjávarútvegsmála, og hjá Íslandi 2009 til 2013 voru sjávarútvegs- og landbúnaðarkaflarnir aldrei opnaðir. Ártalið 2028 er markmið Svartfjallalands sjálfs eftir 14 ára viðræður, og eftir hvern aðildarsamning tekur við þjóðaratkvæðagreiðsla og fullgilding allra aðildarríkjanna.

Hvað er rétt?

  • Tölurnar um síðustu viðræður standast: 27 kaflar af 33 voru opnaðir og 11 lokað til bráðabirgða þegar hlé var gert 2013.
  • EES-ríki hafa samið hraðast allra: viðræður Austurríkis, Finnlands og Svíþjóðar tóku um 13 mánuði, 1993 til 1994, og framkvæmdastjórnin þakkaði það því að ríkin höfðu þegar tekið upp meginhluta innri markaðar-regluverksins gegnum EES.
  • Ártalið 2028 fyrir Svartfjallaland er ekki úr lausu lofti gripið: von der Leyen sagði í júní 2026 að aðild Svartfjallalands 2028 væri innan seilingar, og framkvæmdastjórnin telur markmiðið raunhæft haldi umbætur áfram.

Hvað vantar í samhengið?

  • 2028 er markmið stjórnvalda í Svartfjallalandi sjálfs, sett fram eftir aðildarviðræður frá 2012 og umsókn frá 2008; ráðið hefur enga dagsetningu samþykkt fyrir neitt umsóknarríki.
  • Kaflarnir sem aldrei voru opnaðir 2009 til 2013 eru einmitt þeir þyngstu fyrir Ísland, sjávarútvegur og landbúnaður, og í hraðferli EFTA-ríkjanna 1993 til 1994 var það einmitt sjávarútvegurinn sem tafði Noreg fram yfir hin ríkin.
  • Að loknum viðræðum tekur við undirritun, þjóðaratkvæðagreiðsla á Íslandi og fullgilding allra aðildarríkjanna 27; hjá Króatíu tók ferlið frá undirritun til aðildar um 19 mánuði, hjá EFTA-ríkjunum um hálft ár.
  • Kostnaðarmat utanríkisráðuneytisins miðar sjálft við að viðræður standi frá september 2026 til ársloka 2028; full aðild árið 2028, samferða Svartfjallalandi, rúmast ekki innan þeirrar áætlunar.
  • Lokuðu kaflarnir 11 yrðu ekki fluttir óbreyttir yfir: farið yrði yfir þá aftur miðað við regluverkið eins og það er nú.

Niðurstaða

Tvennt í fullyrðingunni er hægt að sannreyna og hvort tveggja stenst: kaflatölurnar úr síðustu viðræðum og að 2028 er raunverulega til umræðu í Brussel sem mögulegt aðildarár Svartfjallalands. Það sem ekki er hægt að staðfesta er ályktunin, að viðræður Íslands yrðu stuttar og að Ísland gæti orðið samferða.

Báðar hliðar eiga sér stoð í sögunni. EES-ríkin þrjú sem gengu inn 1995 sömdu á rúmu ári, og framkvæmdastjórnin skýrði hraðann með því að þau hefðu þegar tekið upp meginhluta regluverks innri markaðarins; það á við um Ísland í enn ríkari mæli eftir þrjátíu ár í EES, og 27 opnaðir kaflar á tæpum þremur árum 2010 til 2013 sýna að tæknilega gengur ferlið hratt. En sömu dæmi sýna hvar hraðinn stöðvast: í sama hraðferli 1994 var Noregur einn um að tefjast, vegna sjávarútvegsmála, og hjá Íslandi komust sjávarútvegs- og landbúnaðskaflarnir aldrei á dagskrá. Þorgerður hefur sjálf sagt að sjávarútvegurinn verði stærsta málið, og hún vill byrja á honum; hversu lengi sá kafli stendur veit enginn fyrir fram.

Svo er ferlinu ekki lokið við samningsborðið. Eftir fullgerðan samning þarf samþykki Evrópuþingsins og ráðsins, þjóðaratkvæðagreiðslu á Íslandi og fullgildingu allra aðildarríkjanna 27, skref sem tóku hálft ár hjá EFTA-ríkjunum en 19 mánuði hjá Króatíu. Eigin áætlun utanríkisráðuneytisins gerir ráð fyrir viðræðum út árið 2028; hún útilokar ekki að samningur náist á þeim tíma, en aðild sama ár og Svartfjallaland stefnir á rúmast þar ekki.

Sanngjarnari framsetning

Við gætum samið hraðar en flest ríki vegna EES, hraðametið eiga einmitt EES-ríki, en erfiðu kaflarnir réðu ferðinni síðast og eftir samning þarf þjóðaratkvæðagreiðslu og fullgildingu allra aðildarríkjanna; hvort 2028 næst ræðst í ferlinu sjálfu.

Heimildir

  1. Iceland · negotiations status (27 kaflar opnaðir, 11 lokað; hlé 2013) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Opinber heimild
  2. The enlargement of the European Union (MEMO/94/32: 13 mánaða viðræður EFTA-ríkjanna, töf Noregs vegna sjávarútvegs, hlutur EES) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Opinber heimild · 1994-05-18
  3. Montenegro (staða viðræðna: allir 33 kaflar opnaðir, 16 lokað til bráðabirgða; viðræður frá 2012) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Opinber heimild
  4. Yfirlýsing von der Leyen eftir leiðtogafund ESB og Vestur-Balkanríkja í Tivat (aðild Svartfjallalands 2028 „innan seilingar“) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Opinber heimild · 2026-06-05
  5. Kostnaðarmat vegna framhalds viðræðna Íslands um aðild að ESB (viðræður miðaðar við september 2026 til ársloka 2028) · Utanríkisráðuneytið · Opinber heimild · 2026-04-17
  6. Negotiation process (tímalína Króatíu: viðræður 2005–2011, undirritun 2011, aðild 2013) · Utanríkisráðuneyti Króatíu · Opinber heimild

Fullyrðingin kemur einnig fram