Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Ræða

Þýðir já í þjóðaratkvæðagreiðslunni að Ísland verði umsóknarríki um aðild að ESB?

Að mestu rétt

Fullyrðingin

„Við verðum í augum Evrópusambandsins umsóknarríki um aðild. Það er veruleikinn. Um það snýst það.“

Skoðuð fullyrðing: Ef Ísland heldur áfram aðildarviðræðum við ESB yrði ferlið meðhöndlað sem aðildarferli umsóknarríkis, ekki aðeins óformleg könnun.

Í grunninn er þetta rétt: umsóknin frá 2009 var formleg aðildarumsókn og atkvæðagreiðslan 29. ágúst 2026 snýst um framhald viðræðna um aðild; ríki í slíkum viðræðum er umsóknarríki í augum ESB. Aðildarferli er þó ekki innganga. Samningur þyrfti samþykki Evrópuþingsins, ráðsins og allra aðildarríkja, og sérstaka þjóðaratkvæðagreiðslu á Íslandi.

Hvað er rétt?

  • Umsóknin frá 2009 var formleg umsókn um aðild, og framhald viðræðna myndi þýða að Ísland yrði aftur í stöðu umsóknarríkis gagnvart ESB.
  • Þjóðaratkvæðagreiðslan 2026 snýst um framhald viðræðna um aðild, ekki almenna könnun á kostum og göllum.

Hvað vantar í samhengið?

  • Aðild yrði aðeins að veruleika með aðildarsamningi sem krefst samþykkis Evrópuþingsins, einróma samþykkis ráðsins og fullgildingar allra aðildarríkja.
  • Bæði 2009-ferlið og stjórnartillagan 2026 gera ráð fyrir sérstakri þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfan aðildarsamninginn; fullyrðing Ólafs fyrr í ræðunni, að „engan staf“ sé að finna um að kanna hvað kæmi út úr viðræðunum, er því ofmælt: nefndarálitið frá 2009 kveður á um þjóðaratkvæðagreiðslu „um væntanlegan aðildarsamning“.

Niðurstaða

Hér hefur Ólafur rétt fyrir sér um það sem deilt er um, og sleppir því sem ekki er deilt um. Gagnvart ESB er ríki sem óskar framhalds aðildarviðræðna umsóknarríki, ekki gestur í könnunarleiðangri, og orðin „framhald viðræðna um aðild“ standa í stjórnartillögunni sjálfri. Sama gildir um umsóknina 2009, sem Ólafur ræðir fyrr í ræðunni: hún var formleg aðildarumsókn og var aldrei kynnt sem annað.

En stöðunni fylgir enginn sjálfvirkur endapunktur. Milli umsóknarríkis og aðildarríkis liggja fullkláraðar viðræður, aðildarsamningur, samþykki Evrópuþingsins, einróma samþykki ráðsins, fullgilding allra 27 ríkjanna, og samkvæmt bæði 2009-ferlinu og tillögunni 2026 þjóðaratkvæðagreiðsla á Íslandi um samninginn sjálfan. Þar er fullyrðingin um að „engan staf“ sé að finna um könnun ofmælt: í nefndaráliti meirihluta utanríkismálanefndar 2009 stendur að „að loknum viðræðum við sambandið verði haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um væntanlegan aðildarsamning“. Lokaorðið átti alltaf að vera þjóðarinnar; já í ágúst er skref í ferli, ekki innganga.

Heimildir

  1. Nefndarálit um aðildarumsókn að ESB (þingskjal 249, 137. lþ., 2009) · Alþingi · Opinber heimild
  2. Stjórnartillaga: þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna um aðild Íslands að ESB (þingskjal 875, 157. lþ.) · Alþingi · Opinber heimild
  3. How EU enlargement works (aðildarferli: viðræður, aðildarsamningur, fullgilding) · Leiðtogaráð ESB / Ráðið · Opinber heimild

Fullyrðingin kemur einnig fram