Um verkefnið

Aðferðafræði

Staðreyndavaktin staðreyndaskoðar fullyrðingar sem hafa áhrif á opinbera umræðu um Evrópumál. Gerður er greinarmunur á staðreyndum, túlkun, spám og skoðunum. Sumar fullyrðingar eru réttar í þröngum skilningi en villandi án samhengis. Aðrar eru ekki rangar, en byggja á völdum samanburði eða óskýrri orsakatengingu.

Frumheimildir eru notaðar þegar hægt er: lög, opinber gögn, hagtölur, skýrslur, samningar og opinberar yfirlýsingar. Þegar það er ekki hægt eru notaðar traustar aukaheimildir og óvissa merkt skýrt.

Fullyrðingar frá öllum hliðum umræðunnar eru skoðaðar. Markmiðið er ekki að styðja ákveðna niðurstöðu, heldur að gera umræðuna skýrari. Ef villa finnst er hún leiðrétt og breytingin skráð.

Hvernig fullyrðingar eru valdar

Valdar eru fullyrðingar sem eru (a) sannreynanlegar, (b) skipta máli fyrir umræðuna og (c) hafa náð útbreiðslu. Skoðaðar eru staðhæfingar, ekki einstaklingar. Sama fullyrðing getur komið fram hjá mörgum og er þá skoðuð einu sinni með vísun í hverja birtingu.

Hvað niðurstöðurnar þýða

Niðurstöðurnar eru varfærnar. Algengasta niðurstaðan er líklega „Rétt en villandi“, þar sem tölur eða fullyrðingar standast en framsetningin gefur ranga heildarmynd. Hver niðurstaða er merkt bæði með orðum og tákni, ekki lit einum saman.

Rétt: Fullyrðingin stenst. Hún er í samræmi við bestu fáanlegu heimildir og villir ekki um fyrir lesanda.
Að mestu rétt: Kjarni fullyrðingarinnar stenst, en einhver smáatriði eru ónákvæm eða þarfnast fyrirvara.
Rétt en villandi: Talan eða staðhæfingin er í sjálfu sér rétt, en framsetningin gefur ranga heildarmynd án samhengis.
Rangt samhengi: Staðreyndir eru notaðar í samhengi sem á ekki við, eða dregnar ályktanir sem gögnin styðja ekki.
Óstaðfest: Ekki liggja fyrir nægar áreiðanlegar heimildir til að staðfesta eða hrekja fullyrðinguna.
Að mestu rangt: Meginefni fullyrðingarinnar stenst ekki, þótt einstök atriði kunni að eiga við rök að styðjast.
Rangt: Fullyrðingin stenst ekki og er í andstöðu við bestu fáanlegu heimildir.
Skoðun, ekki staðreynd: Staðhæfingin er mat, spá eða gildisdómur fremur en sannreynanleg staðreynd.

Hvernig heimildir eru valdar

Heimildum er forgangsraðað eftir áreiðanleika:

Frumheimildir og lagatextar
Opinberar hagtölur
Opinberar heimildir ESB, Íslands og Norðurlanda
OECD, Eurostat, Hagstofa Íslands og opinberar stofnanir
Traustir fjölmiðlar
Fræðilegar skýrslur og stefnugreiningar
Aðrar heimildir, aðeins þegar það er skýrt merkt

Í hverri athugun eru heimildir merktar eftir tegund, til dæmis: Opinber heimild, Hagtölur, Fjölmiðill, Rannsókn, Lagatexti, Önnur heimild.

Verkfæri og vinnulag

Við vinnslu efnisins eru notuð gervigreindarverkfæri (mállíkön) til að safna heimildum, bera saman gögn og vinna drög að texta, á svipaðan hátt og rannsóknaraðstoðarmaður væri nýttur. Þrennt gildir undantekningarlaust:

Hver heimild er raunveruleg, opinbert skjal sem er skoðað og tengt beint. Engin niðurstaða hvílir á texta sem líkan bjó til.
Lykiltölur eru sannreyndar gegn frumheimildum (Eurostat, EUR-Lex, Hagstofu Íslands, Alþingi, OECD og fleirum) áður en þær birtast.
Hvert orð sem birtist er lesið, metið og samþykkt af ábyrgðarmanni síðunnar, sem ber á því fulla ábyrgð. Villur eru leiðréttar samkvæmt leiðréttingarstefnunni.

Hver ber ábyrgðina er tilgreint á síðunni Um verkefnið.

Hvernig leiðréttingar virka

Ef rangt er farið með staðreyndir verður það leiðrétt. Ef leiðrétting breytir niðurstöðu fullyrðingar er það skráð á viðkomandi síðu. Sjá nánar á síðunni Leiðréttingar.

Báðar hliðar eru skoðaðar

Sömu mælistiku er beitt óháð því hvort fullyrðing kemur frá þeim sem eru með eða á móti aðild. Fullyrðingar frá öllum hliðum geta reynst réttar, rangar eða villandi. Það er kjarni verkefnisins.