Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Viðtal

Mun Ísland fá undanþágur í fiskveiði-, landbúnaðar- og ETS-málum?

Óstaðfest

Fullyrðingin

„Ég er sannfærð um að við munum sjá fram á undanþágu í fiskveiðimálum, landbúnaðarmálum og ETS-málum.“

Skoðuð fullyrðing: Ísland muni ná fram undanþágum frá reglum ESB í sjávarútvegsmálum, landbúnaðarmálum og loftslagsmálum (ETS) í aðildarviðræðum.

Þetta er spá um niðurstöðu samningaviðræðna sem ekki hafa hafist, ekki staðreynd sem hægt er að staðfesta. Fordæmi eru um varanlegar sérlausnir í aðildarsamningum, og sjávarútvegsstjóri ESB hefur sagt að undanþágur verði hluti viðræðnanna. En hver undanþága krefst samþykkis framkvæmdastjórnarinnar og allra aðildarríkjanna 27, og ráðherrar í Danmörku og Hollandi höfnuðu því í júní og júlí 2026 að Ísland fengi varanlega undanþágu í sjávarútvegi. Niðurstaðan liggur ekki fyrir fyrr en aðildarsamningur er fullgerður.

Hvað er rétt?

  • Sjávarútvegsstjóri ESB, Kostas Kadis, sagði í apríl 2026 að svigrúm væri til sveigjanleika gagnvart Íslandi og að undanþágur yrðu hluti af viðræðunum; hann nefndi þó ekki varanlegar undanþágur.
  • Fordæmi eru um varanlegar sérlausnir í frumrétti ESB: danska sumarhúsabókunin, finnska heimildin til stuðnings við heimskautalandbúnað og bókunin um Álandseyjar.
  • Í viðtalinu tók hún sjálf fram að ekkert væri öruggt og að hún gæti ekki sagt til um hversu langt undanþágur næðu.

Hvað vantar í samhengið?

  • Undanþága í aðildarsamningi krefst einróma samþykkis allra aðildarríkjanna 27, samþykkis Evrópuþingsins og fullgildingar hvers ríkis; ekkert einstakt embætti innan ESB getur lofað henni.
  • Danskur ráðherra sagði Evrópunefnd danska þingsins í júní 2026 að ekkert aðildarríki hefði varanlega undanþágu frá yfirstjórn ESB í fiskveiðimálum, forsætisráðherra Hollands sagði að umsóknarríki þyrftu að taka fiskveiðistefnuna upp, og hollenska þingið ályktaði í sömu veru.
  • Í viðræðunum 2009 til 2013 var kaflinn um sjávarútveg aldrei opnaður.
  • Í ETS-flugmálinu hafnaði ESB árið 2023 varanlegri sérlausn fyrir Ísland á grundvelli landfræðilegrar legu; aðlögunin sem samdist um er tímabundin, fjármögnuð af uppboðshlut Íslands og rennur út í árslok 2026.
  • Samningarammi ESB gerir ráð fyrir að umsóknarríki taki regluverkið upp; samið er fyrst og fremst um tímabundnar aðlaganir, „takmarkaðar í tíma og umfangi“.

Niðurstaða

Hvorugur póllinn í umræðunni stenst sem staðreynd: hvorki að undanþágur séu tryggðar né að þær séu útilokaðar. Þorgerður orðar sannfæringuna sjálf sem spá, og fyrr í viðtalinu dregur hún sjálf úr: það sé öruggt að tillit verði tekið til sjónarmiða Íslands, en hversu langt það nái geti hún ekki sagt. Staðreyndaskoðunin snýr því að því hvað liggur fyrir um líkurnar, í báðar áttir.

Með sannfæringunni mælir að aðildarsamningur er frumréttur sem víkur ekki fyrir almennu regluverki, og þar hafa ríki samið um varanlegar sérlausnir: Danmörk um sumarhús, Finnland um heimskautalandbúnað, Álandseyjar um fasteignakaup. Yfirlýsingar æðstu embættismanna ganga líka í þessa átt, lengst sjávarútvegsstjórinn Kostas Kadis í apríl 2026: aðspurður hvort ESB væri reiðubúið að veita Íslandi undanþágur svaraði hann játandi og sagði það verða hluta viðræðnanna.

Gegn henni mælir að orðið undanþága er ekki á valdi eins framkvæmdastjóra: hver sérlausn í aðildarsamningi þarf einróma samþykki allra aðildarríkjanna, og fyrstu viðbrögð tveggja þeirra við orðum Kadis voru neikvæð. Reynslan togar líka í þessa átt: sjávarútvegskaflinn var aldrei opnaður í viðræðunum 2009 til 2013, og þegar Ísland fór síðast fram á varanlega sérlausn hjá ESB, í ETS-flugmálinu 2023, var henni hafnað; niðurstaðan varð tímabundin aðlögun sem Ísland fjármagnar sjálft og rennur út í árslok 2026. Landbúnaðurinn sker sig úr að því leyti að þar liggur skýrasta fordæmið fyrir, 142. gr. finnska aðildarsamningsins, og enginn hefur mótmælt því opinberlega að slík lausn standi Íslandi til boða.

Hver niðurstaðan verður ræðst í viðræðunum sjálfum og í framhaldinu: samningi sem Evrópuþingið, ráðið og öll aðildarríkin þurfa að samþykkja og íslenskir kjósendur greiða atkvæði um sérstaklega.

Sanngjarnari framsetning

Ég er sannfærð um að tillit verði tekið til sérstöðu Íslands, eins og sjávarútvegsstjóri ESB hefur sjálfur sagt, en hversu langt undanþágur ná ræðst í viðræðunum og ekkert er tryggt fyrr en samningur liggur fyrir og öll aðildarríkin hafa samþykkt hann.

Heimildir

  1. EU could offer fisheries exemptions for Iceland (viðtal Financial Times við Kostas Kadis endursagt) · RÚV · Fjölmiðill · 2026-04-24
  2. Segir undanþágur rekast á grunnforsendur ESB (svör danskra og hollenskra stjórnvalda) · Vísir · Fjölmiðill · 2026-07-10
  3. Steps towards joining (aðildarferlið: upptaka regluverks, samþykki og fullgilding allra aðildarríkja) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Opinber heimild
  4. Iceland · negotiations status (27 kaflar opnaðir af 33, sjávarútvegskaflinn ekki þar á meðal) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Opinber heimild
  5. Ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 334/2023 (tímabundin aðlögun Íslands að ETS-flugkerfinu 2025–2026) · EES-nefndin · EUR-Lex · Lagatexti · 2023-12-08
  6. Skýrsla utanríkisráðherra um ETS-flugmálið (þskj. 364, 156. lþ.: ESB ekki tilbúið að semja um sérlausn eftir 2026) · Alþingi · Opinber heimild
  7. Nefndarálit meiri hluta utanríkismálanefndar (þskj. 1183, 157. lþ.: samningsmarkmið í sjávarútvegs- og landbúnaðarmálum) · Alþingi · Opinber heimild · 2026-05-18

Fullyrðingin kemur einnig fram