Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Grein

Er fiskveiðistefna ESB ófrávíkjanleg þannig að ekki sé hægt að semja um frávik?

Rangt samhengi

Fullyrðingin

„Fiskveiðistefna ESB ófrávíkjanleg“

Skoðuð fullyrðing: Fiskveiðistefna ESB sé ófrávíkjanleg þannig að ekki sé hægt að semja um undanþágur eða sérlausnir í aðildarviðræðum, og að svar hollenska forsætisráðherrans og samþykkt hollenska þingsins staðfesti það.

Hvorki svarið sem fyrirsögnin vísar til né samþykkt hollenska þingsins staðfestir að fiskveiðistefnan sé ófrávíkjanleg: orðin „Rétt, já“ svöruðu almennri spurningu sem þingmaðurinn sagði sjálfur óháða samhenginu um þjóðaratkvæðagreiðsluna á Íslandi, og tillagan sem samþykkt var gengur sjálf út frá því að framkvæmdastjórn ESB sé opin fyrir undanþágum. Í gildandi ESB-rétti eru þegar frávik innan stefnunnar og sjávarútvegsstjóri sambandsins hefur sagt að undanþágur verði hluti af viðræðunum. Atburðirnir í Haag sýna að eitt aðildarríki leggst gegn undanþágum; af þeim verður ekki dregin sú ályktun að ekki sé hægt að semja um þær.

Hvað er rétt?

  • Svar Jettens er rétt eftir haft: „Correct, ja“ („Rétt, já“) við spurningu um hvort fiskveiðistefnan stæði óhögguð og fylgdi fullri aðild umsóknarríkja.
  • Tillagan var samþykkt 17. júní með 146 atkvæðum af 150 og biður hollensku ríkisstjórnina að staðfesta á vettvangi ESB að fiskveiðistefnan, þar á meðal reglur um aðgang að miðum, verði áfram óaðskiljanlegur hluti regluverksins í aðildarviðræðum.
  • Andstaða við undanþágur fyrir Ísland er raunveruleg: aðildarsamningur þarf einróma samþykki aðildarríkjanna 27 og ráðherrar í Hollandi og Danmörku hafa talað gegn varanlegum undanþágum í sjávarútvegi.

Hvað vantar í samhengið?

  • Orðin „Rétt, já“ svöruðu almennri spurningu um hvort fiskveiðistefnan fylgdi fullri aðild umsóknarríkja; þingmaðurinn tók sjálfur fram að hún væri sett fram óháð samhenginu um þjóðaratkvæðagreiðslu á Íslandi.
  • Þegar sami þingmaður spurði fyrr í umræðunni um afstöðu Hollands til undanþágna fyrir Ísland svaraði Jetten ekki efnislega um þær; hann kallaði Ísland „nánast kjörið umsóknarríki“ út frá sameiginlegum gildum og sagði yfirlýsingar frá Brussel eða einstökum aðildarríkjum um atkvæðagreiðslurnar tvær á Íslandi ekki til bóta.
  • Ísland er hvergi nefnt í tillögunni sem þingið samþykkti.
  • Fyrsti liður tillögunnar gengur út frá því að framkvæmdastjórn ESB hafi lýst sig opna fyrir undanþágum frá fiskveiðistefnunni í aðildarviðræðum við umsóknarríki; það sem tillagan biður um er að hollensk stjórnvöld haldi fram gagnstæðri afstöðu.
  • Malta samdi við inngöngu í ESB um 25 sjómílna stjórnunarsvæði þar sem veiðar eru að meginstefnu bundnar við báta undir tólf metrum; ákvæðið stendur enn í 26. gr. Miðjarðarhafsreglugerðarinnar.
  • Samkvæmt 6. gr. reglugerðar ráðsins um veiðiheimildir ákveða hlutaðeigandi aðildarríki sjálf heildarafla tiltekinna stofna, meðal annars við Asóreyjar, Madeira og Kanaríeyjar, að uppfylltum skilyrðum rammareglugerðar fiskveiðistefnunnar; ákvæðið kom fyrst inn í janúar 2011, eftir að Ísland varð formlegt umsóknarríki.
  • Sjávarútvegsstjóri ESB, Kostas Kadis, svaraði því játandi í apríl 2026 hvort sambandið væri reiðubúið að veita Íslandi undanþágur: „Já. Það verður hluti af viðræðunum“; fréttin rekur þau ummæli sjálf.

Niðurstaða

Fyrirsögnin verður að merkja meira en að fiskveiðistefnan fylgi aðild, því sú fullyrðing stendur í meginmáli fréttarinnar og telst rétt í tengdri staðreyndaskoðun. Orðið „ófrávíkjanleg“ yfir frétt um möguleika Íslands á undanþágum bætir við að um frávik verði ekki samið. Hér er skoðað hvort atburðirnir í hollenska þinginu, sem fréttin vísar til, staðfesti þá viðbót.

Þeir gera það ekki. Undanþágur fyrir Ísland komu vissulega til tals: í fyrri umferð umræðunnar gekk Hoogeveen sjálfur út frá því að framkvæmdastjórnin væri að búa í haginn fyrir þær („de Europese Commissie sorteert voor op uitzonderingen voor IJsland in het gemeenschappelijk visserijbeleid“) og kallaði eftir afstöðu Hollands. Þeim hluta svaraði Jetten ekki efnislega heldur lagði áherslu á að Íslendingar fengju að ljúka ferlinu án utanaðkomandi yfirlýsinga. Orðin tvö sem urðu að fyrirsögn féllu í síðari umferð, við spurningu sem gilti um umsóknarríki almennt og sneri að því hvort stefnan fylgdi aðild, ekki að því hvað hægt væri að semja um innan hennar.

Sama gildir um tillöguna: hún er beiðni til hollensku ríkisstjórnarinnar um að tala máli óbreyttrar stefnu í aðildarviðræðum, sett fram einmitt vegna þess að framkvæmdastjórnin hafði opnað á hitt. Afstaða eins ríkis getur vegið þungt, því aðildarsamningur þarf samþykki allra, en hún sker ekki úr um hvað hægt er að semja um. Um svigrúmið til samninga vitna frávikin sem þegar eru í gildi, frá stjórnunarsvæði Möltu til heildarafla sem einstök ríki ákveða sjálf. Um tilurð síðastnefnda ákvæðisins er í úttekt Alþjóðamálastofnunar haft eftir Ole Poulsen, dönskum sérfræðingi um fiskveiðistefnuna, að sameiginlegur skilningur „á göngunum“ í Brussel hafi verið að það hefði verið sett inn með umsókn Íslands í huga, til að „opna glufu fyrir samningamenn Íslands“. Úttektin rekur einnig sérstök stjórnunarsvæði á borð við Rígaflóa, og í aðildarsamningum annarra ríkja standa varanlegar sérlausnir sem raktar eru í tengdum staðreyndaskoðunum.

Fréttin rekur sjálf ummæli Kadis og ágreininginn um hvort hann eigi við varanlegar undanþágur eða tímabundnar aðlaganir, og andstaða hollenskra og danskra ráðherra er raunveruleg. Tíu dögum fyrir fyrirsögnina hafði Morgunblaðið jafnframt birt aðsenda grein Torbens Foss, sem sat í samninganefnd Noregs 1994 og var ráðgjafi íslenskra stjórnvalda í viðræðunum til 2013, með gagnstæðri niðurstöðu: að fyrir lægi að Ísland fengi varanlegar undanþágur, enda hefðu samningamenn ESB á sínum tíma vísað á fyrirkomulag Kanaríeyja og Madeira. Framtíðarfullyrðing Foss er ekki staðfestanleg frekar en fyrirsögnin; munurinn er að fyrirsögnin er borin fram sem niðurstaða sem tilteknir atburðir hafi staðfest, og það gera þeir ekki. Hvað semdist um, kæmi til viðræðna, liggur hvorki fyrir í Haag né annars staðar.

Sanngjarnari framsetning

Neðri deild hollenska þingsins leggst gegn undanþágum frá fiskveiðistefnu ESB í aðildarviðræðum.

Heimildir

  1. Tillaga Hoogeveens og Boomsma nr. 2415 (texti tillögunnar: framkvæmdastjórnin opin fyrir undanþágum; fiskveiðistefnan verði áfram óaðskiljanlegur hluti regluverksins) · Tweede Kamer · Officiële bekendmakingen · Opinber heimild · 2026-06-16
  2. Umræður í hollenska þinginu 16. júní 2026 (82. fundur: orðaskipti Hoogeveens og Jettens) · Tweede Kamer · Opinber heimild · 2026-06-16
  3. Atkvæðagreiðslur í hollenska þinginu 17. júní 2026 (83. fundur: tillaga 2415 samþykkt) · Tweede Kamer · Opinber heimild · 2026-06-17
  4. Sjávarútvegsstjórinn segir ESB opið fyrir undanþágum („Já. Það verður hluti af viðræðunum“, viðtal Financial Times við Kadis endursagt) · Vísir · Fjölmiðill · 2026-04-23
  5. Reglugerð ráðsins (ESB) 2025/202 um veiðiheimildir, 6. gr. (heildarafli sem hlutaðeigandi aðildarríki ákveður) · EUR-Lex · Lagatexti
  6. Reglugerð ráðsins (ESB) nr. 57/2011 um veiðiheimildir (ákvæðið um heildarafla ákveðinn af aðildarríki kom fyrst inn hér) · EUR-Lex · Lagatexti · 2011-01-18
  7. Reglugerð (EB) nr. 1967/2006, 26. gr. (25 sjómílna stjórnunarsvæðið við Möltu) · EUR-Lex · Lagatexti
  8. Úttekt á aðildarviðræðum Íslands við ESB (2014, kafli um sjávarútvegsmál: fordæmi um sérlausnir og tilurð ákvæðisins frá 2011) · Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands · Rannsókn · 2014-04-01
  9. Segir undanþágur rekast á grunnforsendur ESB (svör danskra og hollenskra stjórnvalda) · Vísir · Fjölmiðill · 2026-07-10
  10. Fyrrum samningamaður Noregs við ESB: Það liggur fyrir að Ísland mun fá varanlegar undanþágur (grein Torbens Foss í Morgunblaðinu 29. júní endursögð) · DV · Eyjan · Fjölmiðill · 2026-07-02