Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Grein

Fylgir fiskveiðistefna ESB aðild þannig að Ísland gæti ekki haldið óbreyttu forræði yfir sjávarútvegi?

Rétt

Fullyrðingin

„Ríki sem ganga í Evrópusambandið (ESB) verða að lúta hinni sameiginlegu sjávarútvegsstefnu þess. […] Samkvæmt því gæti Ísland því ekki orðið fullgildur aðili að ESB og haldið óbreyttu forræði yfir sjávarútvegi eða staðið utan fiskveiðistefnunnar.“

Skoðuð fullyrðing: Ríki sem ganga í ESB verða að taka upp sameiginlegu fiskveiðistefnuna; Ísland gæti ekki orðið fullgildur aðili að sambandinu og staðið utan hennar eða haldið óbreyttu forræði yfir sjávarútvegsmálum.

Þetta stenst. Verndun lífrænna auðlinda hafsins er meðal þeirra sviða þar sem ESB eitt fer með valdheimildir samkvæmt sáttmálum sambandsins, og fiskveiðistefnan gildir um öll aðildarríki. Forræðið yrði heldur ekki óbreytt í neinu tilviki: sérlausnir innan stefnunnar væru heimildir sóttar í regluverk sambandsins, og hvort og hversu langt þær næðu er sjálfstæð spurning sem fjallað er um í tengdri staðreyndaskoðun.

Hvað er rétt?

  • Í 3. gr. sáttmálans um starfshætti ESB er verndun lífrænna auðlinda hafsins innan sameiginlegu fiskveiðistefnunnar talin upp meðal þeirra sviða þar sem sambandið eitt fer með valdheimildir.
  • Ekkert aðildarríki hefur samið sig undan fiskveiðistefnunni sem slíkri, og aðildarferlið gerir ráð fyrir að umsóknarríki taki regluverk sambandsins upp.
  • Án sérlausna væri það framkvæmdastjórnin, ekki íslensk stjórnvöld, sem legði til leyfilegan heildarafla í íslenskum staðbundnum stofnum, og ráðherraráðið tæki ákvörðunina, eins og rakið er í úttekt Alþjóðamálastofnunar frá 2014.
  • Svarið sem fréttin vísar til er rétt eftir haft: aðspurður hvort það væri afstaða Hollands að fiskveiðistefnan stæði óhögguð og fylgdi fullri aðild umsóknarríkja svaraði Jetten „Correct, ja“.

Hvað vantar í samhengið?

  • Að stefnan fylgi aðild sker ekki úr um innihald hennar gagnvart Íslandi: hvort og hversu langt undanþágur og sérlausnir næðu réðist í aðildarviðræðum, og um þá deilu er fjallað í tengdum staðreyndaskoðunum.

Niðurstaða

Reglan er skýr og eldri en hollenska umræðan. Samkvæmt sáttmálum ESB fer sambandið eitt með verndun lífrænna auðlinda hafsins, og rammareglugerð fiskveiðistefnunnar bindur öll aðildarríki: ráðherraráðið ákveður leyfilegan heildarafla að tillögu framkvæmdastjórnarinnar, veiðiheimildum er úthlutað eftir reglunni um hlutfallslegan stöðugleika og meginreglan er jafn aðgangur að miðum. Hvað þetta þýddi fyrir Ísland ef ekkert semdist sérstaklega er rakið í úttekt Alþjóðamálastofnunar frá 2014, og svar hollenska forsætisráðherrans, sem fréttin vísar til, er í samræmi við þetta; hann var þó að staðfesta afstöðu Hollands, ekki að kveða upp úr um ESB-rétt.

Niðurstaðan um forræðið er ekki bundin við þá sviðsmynd að engar sérlausnir semdust. Jafnvel þótt Ísland næði fram fyrirkomulagi á borð við heildarafla sem hlutaðeigandi aðildarríki ákveður sjálft, eins og gildir um stofna við tilteknar eyjar Spánar og Portúgals, væru þær heimildir sóttar í regluverk sambandsins og forræðið samningsbundið innan stefnunnar, ekki óbreytt. Fullyrðingin segir hins vegar ekkert um hvað fengist í slíkum samningum, og fyrirsögn sömu fréttar, að stefnan sé „ófrávíkjanleg“, gengur lengra en það sem hér er staðfest; hún er skoðuð í tengdri staðreyndaskoðun.

Heimildir

  1. Sáttmálinn um starfshætti ESB, 3. gr. (svið þar sem sambandið eitt fer með valdheimildir, þ.m.t. verndun lífrænna auðlinda hafsins) · EUR-Lex (sáttmálar ESB) · Lagatexti
  2. Reglugerð (ESB) nr. 1380/2013 um sameiginlegu fiskveiðistefnuna (rammareglugerðin: m.a. aðgangur að miðum og úthlutun veiðiheimilda, 5. og 16. gr.) · EUR-Lex · Lagatexti
  3. Umræður í hollenska þinginu 16. júní 2026 (82. fundur: orðaskipti Hoogeveens og Jettens) · Tweede Kamer · Opinber heimild · 2026-06-16
  4. Úttekt á aðildarviðræðum Íslands við ESB (2014, kafli um sjávarútvegsmál: ákvörðun heildarafla og staða Íslands án sérlausna) · Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands · Rannsókn · 2014-04-01
  5. Steps towards joining (aðildarferlið: upptaka regluverks, samþykki og fullgilding allra aðildarríkja) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Opinber heimild