Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Viðtal

Er Ísland stórveldi í sjávarútvegi sem á sér enga hliðstæðu í aðildarviðræðum?

Að mestu rétt

Fullyrðingin

„Við erum stórveldi, það er ekkert ríki eins og við. Það er ekkert ríki eins og Ísland sem er að fara í samningaviðræður við Evrópusambandið sem er þetta stórveldi í sjávarútvegi, með þessa þekkingu, með þessa reynslu.“

Skoðuð fullyrðing: Ísland sé stórveldi í sjávarútvegi og ekkert sambærilegt ríki hafi áður farið í aðildarviðræður við ESB.

Aflatölurnar bera stórveldislýsinguna: íslensk skip veiddu rúma milljón tonn árið 2025, meira en floti nokkurs einstaks aðildarríkis ESB og nálægt þriðjungi af samanlögðum afla sambandsins alls, og vægi greinarinnar í hagkerfinu á sér enga hliðstæðu innan ESB. Eitt ríki hefur þó mætt með enn stærri sjávarútveg í aðildarviðræður: Noregur lauk samningum við sambandið bæði 1972 og 1994, og í bæði skiptin höfnuðu norskir kjósendur samningnum.

Hvað er rétt?

  • Afli íslenskra skipa var um 1.037 þúsund tonn árið 2025; stærsta fiskveiðiríki ESB, Spánn, veiddi um 665 þúsund tonn árið 2024 og floti allra ESB-ríkjanna 27 samanlagt um 3,2 milljónir tonna.
  • Í viðtalinu bætti hún við að Ísland væri stærra í sjávarútvegi en Þýskaland; það stenst rúmlega, því íslenski aflinn er um sexfaldur sá þýski.
  • Vægi greinarinnar er án hliðstæðu í ESB: fiskveiðar og fiskvinnsla eru um 4,7% af landsframleiðslu og sjávarafurðir tæp 39% af vöruútflutningi, en í engu ESB-ríki ná fiskveiðar og fiskeldi 0,2% af landsframleiðslu.

Hvað vantar í samhengið?

  • Noregur veiddi um 2,6 milljónir tonna árið 1994, meira en tvöfaldan núverandi afla Íslands, og hafði þá tvisvar lokið aðildarviðræðum við sambandið; sjávarútvegsmálin voru meðal helstu ástæðna þess að norskir kjósendur höfnuðu samningunum 1972 og 1994.
  • Fullyrðingin á því aðeins við ef miðað er við vægi sjávarútvegs í hagkerfinu, ekki umfang hans; þar er staða Íslands hins vegar fordæmalaus meðal umsóknarríkja.

Niðurstaða

Mælt í afla er lýsingin ekki ofmæli. Íslenski flotinn veiðir meira en floti nokkurs einstaks ESB-ríkis, um helmingi meira en Spánn sem er stærstur, um sexfalt meira en Þýskaland sem hún nefnir í viðtalinu, og nálægt þriðjungi af heildarafla sambandsins alls. Á heimsvísu var Ísland í 17. sæti 2023, ofar en nokkurt ESB-ríki, og miðað við höfðatölu á meðal allra fremstu fiskveiðiríkja heims. Vægið innan hagkerfisins sker þó mest úr: fiskveiðar og fiskvinnsla standa undir tæpum 5% landsframleiðslunnar og tæpum 39% vöruútflutnings, hlutföll sem eiga sér enga hliðstæðu í aðildarríkjum ESB þar sem fiskveiðar ná hvergi 0,2% af landsframleiðslu.

Eitt fordæmi setur „ekkert ríki eins og við“ samt í samhengi. Noregur, með sjávarútveg sem hefur löngum verið stærri en sá íslenski í tonnum talið, hefur tvisvar setið allar aðildarviðræður á enda, og í bæði skiptin réðu sjávarútvegsmálin miklu um að kjósendur felldu samninginn. Sem hlutfall af hagkerfi og útflutningi vó norski sjávarútvegurinn þó margfalt minna en sá íslenski gerir nú; að því leyti, og aðeins að því leyti, fer Ísland með þyngri sjávarútvegshagsmuni inn í viðræður en nokkurt ríki á undan því.

Heimildir

  1. Afli alls, allar löndunarhafnir 2025 (SJA01101: 1.036.977 tonn) · Hagstofa Íslands · Hagtölur
  2. Catches in all fishing regions (tag00076: afli ESB-ríkja og Íslands 2023–2024) · Eurostat · Hagtölur
  3. Fisheries: catches and landings (heildarafli ESB-27 um 3,2 milljónir tonna 2024) · Eurostat · Hagtölur
  4. Framleiðsluuppgjör eftir atvinnugreinum (THJ08401: hlutur fiskveiða og fiskvinnslu í landsframleiðslu) · Hagstofa Íslands · Hagtölur
  5. Útflutningur eftir vöruflokkum (UTA06105: sjávarafurðir 38,9% vöruútflutnings 2025) · Hagstofa Íslands · Hagtölur
  6. EU-Norway relations (aðildarviðræðum lokið 1972 og 1994; kjósendur höfnuðu samningum, m.a. vegna sjávarútvegs) · Rannsóknarþjónusta Evrópuþingsins (EPRS) · Rannsókn · 2025-11-01