Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Viðtal

Er ESB í mun að sýna að það geti stækkað til norðurs, og styrkir það stöðu Íslands?

Óstaðfest

Fullyrðingin

„Mér finnst Evrópusambandið líka eiga að sýna það að það getur stækkað bæði til austurs, líka til norðurs, og passað upp á, ekki síst, öryggi [...] að tryggja öryggið á Norður-Atlantshafi.“

Skoðuð fullyrðing: Evrópusambandinu sé mikið í mun að sýna að það geti stækkað til norðurs og vesturs, ekki aðeins austurs, og sá vilji styrki samningsstöðu Íslands.

Í stækkunarstefnu ESB finnst þessum norðurvilja hvergi staður: nýjasti stækkunarpakki framkvæmdastjórnarinnar fjallar um tíu ríki í austri og suðaustri og nefnir Ísland aldrei. Jákvæð ummæli einstakra embættismanna um Ísland eru til, og öryggishagsmunir ESB á Norður-Atlantshafi eru raunverulegir, en enginn opinber texti styður að sambandið sæki sérstaklega norður. Ályktunin um samningsstöðu stendur svo sjálfstætt: áhugi á stækkun jafngildir ekki vilja til víðtækra undanþága.

Hvað er rétt?

  • Æðstu embættismenn hafa tekið jákvætt í mögulegt framhald viðræðna: stækkunarstjórinn Marta Kos sagði í mars 2026 að umsóknarríki sem þegar hefði aðlagast svona miklu regluverki væri fordæmalaus staða og að í viðræðum væri „aldrei allt eða ekkert“, og sjávarútvegsstjórinn Kostas Kadis sagði í apríl að svigrúm væri til sveigjanleika.
  • Öryggishagsmunirnir eru raunverulegir: von der Leyen sagði í Keflavík í júlí 2025 að Ísland gegndi lykilhlutverki í varnarviðbúnaði á Norður-Atlantshafi og norðurslóðum, og ESB og Ísland undirrituðu samstarfssamning um öryggis- og varnarmál í mars 2026.
  • Þegar Ísland sótti um 2009 fékk umsóknin óvenjuhraða afgreiðslu: álit framkvæmdastjórnarinnar lá fyrir á sjö mánuðum, þrefalt hraðar en hjá Svartfjallalandi og Serbíu.

Hvað vantar í samhengið?

  • Í gildandi stækkunarstefnu er engin norður- eða vesturvídd: stækkunarpakki framkvæmdastjórnarinnar frá nóvember 2025 fjallar um Svartfjallaland, Albaníu, Úkraínu, Moldóvu, Serbíu, Norður-Makedóníu, Bosníu, Kósóvó, Tyrkland og Georgíu, og Ísland kemur hvergi fyrir í skjalinu.
  • Von der Leyen hefur sjálf verið hlutlaus um aðild Íslands: umsóknin sé enn gild og ákvörðunin alfarið í höndum Íslendinga.
  • Áhugi á stækkun færir umsóknarríki ekki sjálfkrafa undanþágur: í síðustu viðræðum fór hröð afgreiðsla umsóknarinnar saman við að sjávarútvegskaflinn var aldrei opnaður, og í miðjum viðræðum setti ESB löggjöf sem heimilaði viðskiptaþvinganir gegn Íslandi vegna makríldeilunnar.

Niðurstaða

Fullyrðingin er mat á vilja viðsemjandans, og hún verður hvorki sönnuð né afsönnuð með orðum ESB sjálfs; það sem hægt er að skoða er hvað liggur fyrir skjalfest. Stækkunarstefnan sjálf horfir öll í aðra átt: tíu umsóknar- og mögulegu umsóknarríkin í pakka framkvæmdastjórnarinnar frá nóvember 2025 liggja í austri og suðaustri, og hugmyndin um stækkun á norðurslóðir birtist í erlendri fréttaskýringu, ekki í neinu stefnuskjali. Á móti kemur að viðbrögð embættismanna við mögulegri endurkomu Íslands hafa verið hlý, frá „aldrei allt eða ekkert“ hjá stækkunarstjóranum til yfirlýsinga von der Leyen um hernaðarlegt mikilvægi Íslands; áherslan á öryggi á Norður-Atlantshafi í viðtalinu á sér því skjalfesta hliðstæðu.

Seinni hluti fullyrðingarinnar, að þessi vilji styrki samningsstöðu Íslands, fylgir ekki sjálfkrafa af þeim fyrri. Síðast þegar Ísland var umsóknarríki fór einlægur áhugi ESB, sem sást á methraða álitsins 2010, saman við hörku í því sem mestu skipti: sjávarútvegskaflinn var aldrei opnaður og makríldeilan gat af sér löggjöf um viðskiptaþvinganir í miðjum viðræðum. Áhugi opnar dyr; hann verðleggur ekki það sem innan þeirra er.

Heimildir

  1. 2025 Enlargement Package (stækkunarstefnan nær til tíu ríkja í austri og suðaustri; Ísland hvergi nefnt) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Opinber heimild · 2025-11-04
  2. „Við vitum af mikilvægi sjávarútvegs fyrir Ísland“ (viðtal við Mörtu Kos stækkunarstjóra) · RÚV · Fjölmiðill · 2026-03-26
  3. Yfirlýsing von der Leyen með forsætisráðherra í Keflavík (lykilhlutverk Íslands á Norður-Atlantshafi og norðurslóðum) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Opinber heimild · 2025-07-17
  4. EU-Iceland: Joint Press Release on the signature of the Security and Defence Partnership · Utanríkisþjónusta ESB (EEAS) · Opinber heimild · 2026-03-18
  5. Commission Opinion on Iceland's application (IP/10/186: jákvætt álit sjö mánuðum eftir umsókn) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Opinber heimild · 2010-02-24
  6. Iceland (yfirlit Evrópuþingsins 2014: staða kafla við hlé, makríldeilan og hótanir um viðskiptaaðgerðir) · Evrópuþingið · Opinber heimild · 2014-03-01