Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Viðtal

Yrði Ísland áfram sjálfstætt og fullvalda ríki í ESB?

Rétt

Fullyrðingin

„Danir eru sjálfstæðir, Finnar eru sjálfstæðir, Svíar eru sjálfstæðir. [...] margir hafa sagt að fullveldi, ekki síst minni ríkja, hafi styrkst við það að fara inn í þennan hóp sterku ríkjanna sem eru í Evrópusambandinu. Þannig að Ísland verður áfram sjálfstætt, áfram fullvalda.“

Skoðuð fullyrðing: Aðildarríki ESB séu áfram sjálfstæð og fullvalda ríki og Ísland yrði það líka við aðild.

Öll 27 aðildarríkin eru sjálfstæð og fullvalda ríki að þjóðarétti: hvert þeirra á sjálfstæða aðild að Sameinuðu þjóðunum, heldur eigin stjórnarskrá, utanríkisstefnu og her, og getur sagt sig úr sambandinu með einhliða ákvörðun, eins og Bretland gerði 2020. Aðild felur á móti í sér að ríkin framselja meðferð valds á afmörkuðum sviðum þar sem ESB-réttur hefur forgang; það takmarkar beitingu fullveldisins en fellir ekki niður sjálfstæði ríkisins.

Hvað er rétt?

  • Aðildarríki ESB uppfylla öll skilyrði þjóðaréttar um sjálfstæð ríki og eiga öll sjálfstæða aðild að Sameinuðu þjóðunum; Finnland og Svíþjóð gengu í NATO 2023 og 2024 í krafti eigin utanríkisstefnu, sem aðildarríki ESB.
  • Sáttmálarnir kveða sjálfir á um þetta: valdheimildir sem ríkin framselja ekki eru áfram þeirra, sambandið skal virða grundvallarhlutverk ríkisins og þjóðaröryggi er alfarið á ábyrgð hvers ríkis, og hvert ríki getur sagt sig úr sambandinu samkvæmt eigin stjórnskipunarreglum.
  • Stjórnarskrá Finnlands segir hvort tveggja í sömu grein: Finnland er fullvalda lýðveldi og Finnland er aðili að Evrópusambandinu.
  • Úrsögn Bretlands sannaði afturkræfnina í verki: einhliða tilkynning 2017, útganga 2020.

Hvað vantar í samhengið?

  • Framsalið er raunverulegt: á sviðum sem ríkin hafa framselt hefur ESB-réttur forgang fram yfir landsrétt, dómar Evrópudómstólsins eru bindandi og ríki geta orðið undir í atkvæðagreiðslum þar sem aukinn meirihluti ræður.
  • Setningin um að fullveldi minni ríkja hafi styrkst við aðild er mat sem hún hefur eftir öðrum, ekki mælanleg staðreynd; um það er efnislegur ágreiningur sem atkvæðagreiðslan snýst meðal annars um.

Niðurstaða

Tvennt býr í fullyrðingunni og aðeins annað er staðreynd. Að aðildarríkin séu sjálfstæð og fullvalda ríki stenst hvaða þjóðréttarpróf sem er: þau uppfylla skilyrðin um landsvæði, íbúa, stjórnvöld og getu til samskipta við önnur ríki, sitja hvert fyrir sig hjá Sameinuðu þjóðunum, reka eigin utanríkisstefnu og geta gengið út með einhliða ákvörðun. Skýrasta lýsingin á stöðunni kemur frá þýska stjórnlagadómstólnum, sem lýsti sambandinu sem bandalagi fullvalda ríkja þar sem ríkin eru áfram „herrar sáttmálanna“ og aðildin afturkræf, sjálfviljug skuldbinding; Brexit sýndi það svart á hvítu.

Þessu fylgir hin hliðin, sem fullyrðingin nefnir ekki en fyrri staðreyndaskoðun hér á vefnum hefur staðfest: aðild felur í sér raunverulegt framsal á meðferð löggjafar-, framkvæmda- og dómsvalds á afmörkuðum sviðum, þar sem ESB-réttur gengur framar landsrétti og ríki geta orðið undir í atkvæðagreiðslum. Hvort tveggja er rétt í einu, því fullveldi í skilningi þjóðaréttar snýst um hver á valdið, ekki hvort ríki bindur hendur sínar með samningum; það gera ríki með hverjum þjóðréttarsamningi, EES-samningnum þar á meðal. Setningin um að fullveldi minni ríkja styrkist við aðild er svo annars eðlis: hún er pólitískt mat sem hvorki verður sannað né afsannað með gögnum, og atkvæðagreiðslan snýst einmitt að hluta um hvort kjósendur taka undir það.

Heimildir

  1. UN Member States (öll 27 aðildarríki ESB eiga sjálfstæða aðild að Sameinuðu þjóðunum) · Sameinuðu þjóðirnar · Opinber heimild
  2. Sáttmálinn um Evrópusambandið, 4. og 5. gr. (valdheimildir sem ekki eru framseldar eru áfram ríkjanna; grundvallarhlutverk ríkisins varin) · EUR-Lex · Lagatexti
  3. Sáttmálinn um Evrópusambandið, 50. gr. (réttur hvers aðildarríkis til að segja sig úr sambandinu) · EUR-Lex · Lagatexti
  4. Stjórnarskrá Finnlands, 1. gr. (fullvalda lýðveldi og ESB-aðild í sömu grein) · Finlex · Lagatexti
  5. Lissabon-dómur þýska stjórnlagadómstólsins (aðildarríkin áfram „herrar sáttmálanna“; aðild afturkræf sjálfviljug skuldbinding fullvalda ríkja) · Bundesverfassungsgericht · Lagatexti · 2009-06-30
  6. Relations with the United Kingdom (Bretland gekk úr ESB 31. janúar 2020) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Opinber heimild