Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Viðtal

Yrðu íslensk ungmenni áfram laus við herskyldu í ESB?

Rétt

Fullyrðingin

„Nei, bara alls ekki. Lissabonsáttmálinn kveður hvorki á um sameiginlegan evrópskan her né herskyldu af neinu tagi. [...] Ísland heldur fullum yfirráðum yfir eigin öryggis- og varnarmálum sem herlaust land og sú staða breytist ekkert við aðild. [...] Það er ekkert ríki sem er þvingað til þátttöku í neinum hernaðaraðgerðum.“

Skoðuð fullyrðing: ESB-aðild fylgi engin herskylda: í sáttmálum ESB sé hvorki sameiginlegur her né herskylda, og Ísland héldi óbreyttri stöðu sem herlaust land.

Í sáttmálum ESB er hvorki sameiginlegur her né herskylda, og leiðtogar aðildarríkjanna staðfestu það formlega árið 2009: Lissabonsáttmálinn feli hvorki í sér stofnun evrópsks hers né herskyldu í nokkurt herlið. Herskylda er alfarið á valdi hvers ríkis fyrir sig, ákvarðanir ESB í varnarmálum krefjast einróma samþykkis, og meirihluti utanríkismálanefndar Alþingis áréttar að aðild myndi undir engum kringumstæðum leiða til íslensks hers eða herskyldu.

Hvað er rétt?

  • Yfirlýsing leiðtoga aðildarríkjanna frá júní 2009, síðar fest sem bókun við sáttmálana, segir skýrt að Lissabonsáttmálinn feli hvorki í sér stofnun evrópsks hers né herskyldu í nokkurt herlið, og að hvert ríki ákveði sjálft hvort það taki þátt í hernaðaraðgerðum og hvers eðlis varnarviðbúnaður þess er.
  • Herskylda er á valdi hvers aðildarríkis: níu til tíu ríki ESB eru með einhvers konar herskyldu og hin sautján til átján ekki, og ríki hafa bæði lagt hana af og tekið hana upp sem aðildarríki.
  • Ákvarðanir í öryggis- og varnarmálum ESB krefjast einróma samþykkis, og hlutlaus ríki á borð við Írland, Austurríki og Möltu hafa verið aðildarríki áratugum saman án þess að hvika frá stefnu sinni.
  • Í viðræðunum 2012 var kaflanum um utanríkis- og öryggismál lokað til bráðabirgða samdægurs, með sameiginlegri yfirlýsingu um að sérstaða Íslands sem herlauss lands héldist óbreytt við aðild.

Hvað vantar í samhengið?

  • Í sáttmálunum er gagnkvæm aðstoðarskylda: verði aðildarríki fyrir vopnaðri árás ber hinum að veita því aðstoð. Hvert ríki ákveður þó sjálft í hverju aðstoðin felst, og sérstaða herlausra og hlutlausra ríkja er sérstaklega varin í sama ákvæði.
  • Ísland er nú þegar í hernaðarbandalagi: NATO-aðild frá 1949 hefur aldrei kallað á íslenskan her eða herskyldu, og Ísland er eina bandalagsríkið án eigin herafla.

Niðurstaða

Spurning hlustandans, hvort barnabörnin þyrftu að gegna herskyldu fyrir Evrópusambandið, byggist á algengum misskilningi sem svar ráðherrans hrekur efnislega rétt. Heimildin sem hún vísar til, að þetta hafi verið staðfest formlega árið 2009, er til: yfirlýsing leiðtoga allra aðildarríkjanna vegna fyrirvara Íra við Lissabonsáttmálann, sem síðar var fest sem bókun við sáttmálana. Þar stendur að sáttmálinn feli hvorki í sér stofnun evrópsks hers né herskyldu í nokkurt herlið.

Valdheimildirnar liggja eins og hún lýsir þeim. Þjóðaröryggi er alfarið á ábyrgð hvers ríkis samkvæmt sáttmálunum, varnarmálaákvarðanir ESB krefjast einróma samþykkis, aðildarríki leggja sjálf til þann herafla sem þau kjósa, og herskylda hefur aldrei verið annað en innanríkismál: Frakkland og Þýskaland lögðu hana af sem aðildarríki, Svíþjóð, Lettland og Króatía tóku hana upp aftur sem aðildarríki. Fyrir Ísland liggur auk þess sérstakt fordæmi: í viðræðunum 2012 var kaflanum um utanríkis- og öryggismál lokað samdægurs með yfirlýsingu um að staða Íslands sem herlauss lands héldist óbreytt, og meirihluti utanríkismálanefndar áréttaði 2026 að aðild leiddi undir engum kringumstæðum til hers eða herskyldu.

Það eina sem fullyrðingin nefnir ekki er aðstoðarskyldan í 42. gr. sáttmálans: verði aðildarríki fyrir árás ber hinum að aðstoða það. Hún breytir þó ekki niðurstöðunni, því hvert ríki ákveður sjálft form aðstoðarinnar og sérstaða herlausra ríkja er varin í sama ákvæði; sambærileg og víðtækari skuldbinding hefur auk þess fylgt NATO-aðild Íslands frá 1949 án þess að til hers eða herskyldu kæmi.

Heimildir

  1. Niðurstöður leiðtogaráðsins 18. og 19. júní 2009, viðauki 1 (yfirlýsing um öryggis- og varnarmál: hvorki evrópskur her né herskylda) · Leiðtogaráð ESB · Opinber heimild · 2009-06-19
  2. Sáttmálinn um Evrópusambandið, 42. gr. (einróma ákvarðanir, sérstaða öryggis- og varnarstefnu einstakra ríkja, aðstoðarskylda) · EUR-Lex · Lagatexti
  3. Conscription as an element in European Union preparedness (herskylda er á valdi hvers ríkis; yfirlit yfir stöðu aðildarríkja) · Rannsóknarþjónusta Evrópuþingsins (EPRS) · Rannsókn · 2025-03-01
  4. Questions and answers on the White Paper for European Defence (enginn ESB-her; varnir áfram á forræði ríkjanna) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Opinber heimild · 2025-03-19
  5. Nefndarálit meiri hluta utanríkismálanefndar (þskj. 1183, 157. lþ.: aðild leiðir undir engum kringumstæðum til íslensks hers eða herskyldu) · Alþingi · Opinber heimild · 2026-05-18
  6. Iceland and NATO (eina bandalagsríkið án eigin herafla, stofnaðili 1949) · NATO · Opinber heimild

Fullyrðingin kemur einnig fram