Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Samfélagsmiðlafærsla

Er Evrópusambandið að koma sér upp eigin her?

Rangt samhengi

Fullyrðingin

„Við erum ekki hernaðarlegt stórveldi enn sem komið er en við erum að byggja upp herafla til að verða hernaðarlegt stórveldi.“

Skoðuð fullyrðing: Ummæli von der Leyen frá 14. janúar 2026 sýni að Evrópusambandið sé að koma sér upp eigin her.

Umræðan er raunveruleg: einstakir forystumenn í Evrópu hafa lengi talað fyrir sameiginlegum her og varnarmálastjóri ESB nefndi í janúar 2026 stofnun 100.000 manna evrópsks herafla sem valkost í framtíðarskipan varnarmála. En enginn ESB-her er til, engin tillaga um slíkan her er til meðferðar hjá stofnunum sambandsins, og framkvæmdastjórnin segir skýrt að stofnun ESB-hers sé ekki markmið uppbyggingarinnar: hún fjármagnar herafla og hergagnaiðnað aðildarríkjanna sjálfra. Sameiginlegar varnir yrðu auk þess aðeins að veruleika með einróma samþykki allra aðildarríkja og staðfestingu hvers þeirra samkvæmt eigin stjórnskipunarreglum.

Hvað er rétt?

  • Kallað hefur verið eftir evrópskum her í gegnum tíðina: von der Leyen sagðist árið 2015, þá varnarmálaráðherra Þýskalands, sannfærð um að slíkur her myndi gera bæði Evrópu og Atlantshafssamstarfið sterkara, og Juncker, Macron og Merkel hafa öll talað á svipuðum nótum.
  • Andrius Kubilius, varnarmálastjóri ESB, spurði í ræðu 11. janúar 2026 hver ætti að fylla skarð um 100.000 manna herliðs Bandaríkjanna í Evrópu ef til brottflutnings kæmi og nefndi stofnun fasts „evrópsks herafla“ (European military force) af sömu stærð sem valkost; hann vísaði jafnframt í umfjöllun Politico um kannanir þar sem um 70% aðspurðra á Spáni, í Belgíu og Þýskalandi kjósa að evrópskur her verji land sitt frekar en landsherinn (10%) eða NATO (12%).
  • Innan sambandsins starfar herráð (EU Military Staff) og frá maí 2025 er til taks allt að 5.000 manna viðbragðssveit, mönnuð úr herjum aðildarríkjanna.

Hvað er rangt eða vantar?

  • Af umræðunni leiðir ekki að her sé í smíðum: engin tillaga um ESB-her er til meðferðar hjá stofnunum sambandsins og framkvæmdastjórnin tekur skýrt fram að ekkert í varnaráætlunum þess varði stofnun ESB-hers; slíkt sé hvorki markmið framkvæmdastjórnarinnar né sambandsins.
  • Ummæli einstakra forystumanna eru ekki stefna sambandsins: Kubilius setti heraflann fram sem spurningu um framtíðarskipan, kallaði hugmynd sína um evrópskt öryggisráð persónulega tillögu og benti sjálfur á að sambærilegar hugmyndir Juncker, Macron og Merkel fyrir áratug hefðu ekki orðið að veruleika.
  • Lagaumgjörðin stendur óbreytt: samkvæmt 42. gr. sáttmálans um Evrópusambandið yrðu sameiginlegar varnir aðeins að veruleika með einróma ákvörðun leiðtogaráðsins og staðfestingu hvers aðildarríkis samkvæmt eigin stjórnskipunarreglum; hvert einasta aðildarríki hefur þar neitunarvald.
  • Leiðtogar allra aðildarríkjanna staðfestu formlega árið 2009, í yfirlýsingu sem síðar var fest sem bókun við sáttmálana, að Lissabonsáttmálinn feli hvorki í sér stofnun evrópsks hers né herskyldu í nokkurt herlið.
  • Uppbyggingin sem nú stendur yfir, allt að 800 milljarða evra svigrúm ReArm-áætlunarinnar og 150 milljarða evra SAFE-lán sem 19 ríki taka þátt í, rennur til herafla og hergagnaiðnaðar aðildarríkjanna sjálfra og miðast við staðla NATO.
  • Fyrir Ísland myndi aðild engu breyta um stöðu þess sem herlauss lands: það var staðfest sérstaklega í viðræðunum 2012, og meirihluti utanríkismálanefndar Alþingis áréttaði 2026 að aðild leiddi undir engum kringumstæðum til hers eða herskyldu.

Niðurstaða

Í fullyrðingunni er sannleikskjarni: kallað hefur verið eftir evrópskum her áður og af þekktu fólki. Sem varnarmálaráðherra Þýskalands sagðist von der Leyen árið 2015 sannfærð um að evrópskur her myndi gera Evrópu sterkari en ekki veikari, og sem forseti framkvæmdastjórnarinnar hefur hún talað fyrir varnarmálabandalagi Evrópu („European Defence Union“), meðal annars í stefnuræðu sinni 2021. Skýrasta nýlega dæmið er ræða Andriusar Kubilius, varnarmálastjóra ESB, á ráðstefnu Folk och Försvar í Svíþjóð 11. janúar 2026: hann spurði hver ætti að fylla skarð um 100.000 manna herliðs Bandaríkjanna í álfunni ef til brottflutnings kæmi og nefndi þar stofnun fasts „evrópsks herafla“ af sömu stærð, hugmynd sem hann sagði Juncker, Macron og Merkel hafa sett fram fyrir áratug og njóta stuðnings sérfræðinga og almennings samkvæmt könnunum.

En á milli umræðu og veruleika er breitt bil, og ályktun myndarinnar brúar það ekki. Enginn ESB-her er til: innan sambandsins starfar herráð og frá maí 2025 er til taks allt að 5.000 manna viðbragðssveit, mönnuð úr herjum aðildarríkjanna og ætluð afmörkuðum verkefnum á borð við rýmingar og friðargæslu. Engin tillaga um ESB-her er til meðferðar hjá stofnunum sambandsins. Kubilius setti hugmyndir sínar fram sem spurningar um framtíðarskipan, kallaði tillögu sína um evrópskt öryggisráð persónulega og benti sjálfur á að hugmyndir Juncker, Macron og Merkel hefðu ekki orðið að veruleika. Uppbyggingin sem nú stendur yfir, allt að 800 milljarða evra svigrúm ReArm-áætlunarinnar og 150 milljarða evra SAFE-lán sem 19 ríki taka þátt í, rennur til herafla og hergagnaiðnaðar aðildarríkjanna sjálfra, og í spurningum og svörum framkvæmdastjórnarinnar um hvítbókina um evrópskar varnir segir skýrt að ekkert í áætlununum varði stofnun ESB-hers.

Lagaumgjörðin setur svo skorður sem myndin og umfjöllun um hana nefna ekki. Samkvæmt 42. gr. sáttmálans um Evrópusambandið yrðu sameiginlegar varnir aðeins að veruleika með einróma ákvörðun leiðtogaráðsins, og hún tæki ekki gildi fyrr en hvert aðildarríki hefði staðfest hana samkvæmt eigin stjórnskipunarreglum; hvert einasta ríki hefur þar neitunarvald. Leiðtogar allra aðildarríkjanna staðfestu auk þess formlega árið 2009, í yfirlýsingu sem síðar var fest sem bókun við sáttmálana, að Lissabonsáttmálinn feli hvorki í sér stofnun evrópsks hers né herskyldu í nokkurt herlið.

Fyrir umræðuna á Íslandi skiptir síðasta atriðið mestu, því myndinni fylgir gjarnan sú ályktun að íslensk ungmenni gætu þurft að gegna herskyldu. Herskylda er alfarið innanríkismál hvers aðildarríkis og ESB hefur enga heimild til að skylda nokkurn mann í herþjónustu. Staða Íslands sem herlauss lands var staðfest sérstaklega í viðræðunum 2012, og meirihluti utanríkismálanefndar Alþingis áréttaði 2026 að aðild leiddi undir engum kringumstæðum til hers eða herskyldu. Að lesa úr ummælum von der Leyen að ESB-her sé í smíðum og herskylda á leiðinni er ályktun sem heimildirnar styðja ekki.

Sanngjarnari framsetning

Innan ESB er raunveruleg og vaxandi umræða um nánara varnarsamstarf og einstakir forystumenn hafa viljað ganga lengra og stofna sameiginlegan her. Slíkur her er þó hvorki til né í smíðum: uppbyggingin sem ummælin vísa til er fjármögnun á vörnum aðildarríkjanna sjálfra, stofnun sameiginlegra varna krefðist einróma samþykkis allra ríkja og framkvæmdastjórnin segir sjálf að ESB-her sé ekki markmiðið.

Heimildir

  1. EXCLUSIVE: EU to become 'military powerhouse,' von der Leyen told MEPs (frumfrásögnin af ummælunum) · Euractiv · Fjölmiðill · 2026-01-14
  2. Speech by Commissioner Kubilius at the Folk och Försvar National Conference 2026 (100.000 manna herafli nefndur sem valkostur; öryggisráðið „persónuleg tillaga“) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Opinber heimild · 2026-01-11
  3. „A European Army Makes Europe Stronger not Weaker,“ says German Defense Minister (ummæli von der Leyen 2015) · German Marshall Fund of the United States · Önnur heimild · 2015-03-20
  4. 2021 State of the Union Address by President von der Leyen (kallaði eftir varnarmálabandalagi, „European Defence Union“) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Opinber heimild · 2021-09-15
  5. Questions and answers on the White Paper for European Defence (enginn ESB-her; varnir áfram á forræði ríkjanna) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Opinber heimild · 2025-03-19
  6. Sáttmálinn um Evrópusambandið, 42. gr. (einróma ákvarðanir, sérstaða öryggis- og varnarstefnu einstakra ríkja, aðstoðarskylda) · EUR-Lex · Lagatexti
  7. Niðurstöður leiðtogaráðsins 18. og 19. júní 2009, viðauki 1 (yfirlýsing um öryggis- og varnarmál: hvorki evrópskur her né herskylda) · Leiðtogaráð ESB · Opinber heimild · 2009-06-19
  8. EU Rapid Deployment Capacity becomes operational (allt að 5.000 manna viðbragðssveit úr herjum aðildarríkjanna) · Utanríkisþjónusta ESB (EEAS) · Opinber heimild

Fullyrðingin kemur einnig fram