Efni
Vextir
Vaxtastig, peningastefna og lánakjör.
≈ Rangt samhengi Að verðbólga, vextir og verðtrygging séu „mannanna verk, ekki náttúrulögmál“ á sér stoð, og Ísland náði verðbólgunni raunverulega niður árin 2012 til 2021. En þrennan sem hann telur upp er að hluta ein og sama krónuáhættan: gengislækkunin sem ver störfin í áföllum skilar sér hratt í verðlag, og lánveitendur verðleggja þá þekktu áhættu áfram, með verðtryggingu eða áhættuálagi á nafnvexti, eins og skýrsla sérfræðingahópsins sem Vilhjálmur sat sjálfur í rakti 2014. Eigin stefna getur dregið verulega úr vandanum en fjarlægir ekki þessa innbyggðu áhættu.
≈ Rétt en villandi Kjarninn stendur: umbótin sem nefndin lagði til 2014, að lengja lágmarkslánstíma verðtryggðra neytendalána úr 5 í 10 ár og takmarka jafngreiðslulán við 25 ár, komst aldrei til framkvæmda, og gamla 5 ára lágmarkið frá 2001 var þvert á móti fellt brott með öllu árið 2023. „Ekkert gert“ sleppir þó því að frá desember 2021 miða greiðslubyrðarreglur Seðlabankans við mun styttri lánstíma fyrir ný verðtryggð jafngreiðslulán en óverðtryggð, sem takmarkar þau í reynd.
× Að mestu rangt Maastricht-skilyrðin fjögur standa í 140. gr. sáttmálans um starfshætti ESB og bókun nr. 13: verðbólga, staða ríkisfjármála, gengisstöðugleiki í ERM II og langtímavextir, öll miðuð við þau þrjú ríki sem standa sig best í verðstöðugleika, ekki „meðaltal Evrópu“. Verðtrygging kemur þar hvergi fyrir. Skýrsla sem fjármálaráðuneytið lét gera segir vissulega að vísitölubinding festi í sessi verðbólguskot og kalli á sterkari viðbrögð peningastefnunnar, en það er rök um árangursríka þátttöku í myntbandalaginu, ekki lagaskilyrði fyrir að fá að ganga í það.
✓ Að mestu rétt Samanburðurinn stenst í meginatriðum: landsframleiðsla Íslands náði fyrra hámarki 2015, á Spáni 2017, í Portúgal 2018 og í Grikklandi ekki enn, og atvinnuleysi hér fór hæst í 7,6-9,3% á móti 16,5-27,5% í þessum ríkjum. Það sem vantar er verðmiðinn á íslensku leiðinni: raunlaun lækkuðu um 11-14%, verðbólga fór yfir 18%, verðtryggð og gengistryggð lán heimila stukku upp og fjármagnshöft giltu til 2017.
✓ Að mestu rétt Í grunninn er þetta rétt: Ísland er með langhæstu stýrivexti allra ríkja í ESB, EES og EFTA, 7,75%, og næst kemur Rúmenía með 6,5%. Upptalningin er þó ekki tæmandi: í Hvíta-Rússlandi eru stýrivextir 9,25%, í Tyrklandi 37% og í Georgíu 8,25%, og öll teljast þau til Evrópu í hefðbundnum pólitískum skilningi, Tyrkland og Georgía sem umsóknarríki ESB. Fleiri ríki í hópnum breyta þó ekki kjarnanum: ofar en Ísland eru aðeins ríki í stríði, undir refsiaðgerðum eða í verðbólgukreppu.
✓ Að mestu rétt Tölurnar standast hver um sig: útistandandi íbúðalán heimila voru tæpir 2.900 milljarðar króna í lok árs 2025 og munur á nafnvöxtum óverðtryggðra íbúðalána við evrusvæðið var um 5 til 7 prósentustig eftir lánaformi vorið og sumarið 2026. Óháð greining metur árlegan mun á vaxtabyrði heimila 90 til 137 milljarða, miðmat 108, svo 100 milljarðar eru innan þess bils. Að munurinn skilaði sér að fullu til heimila eftir evruupptöku er hins vegar forsenda, ekki staðreynd.
✓ Að mestu rétt Talan fylgir útreikningi greiningarinnar: sama 60 m.kr. verðtryggt jafngreiðslulán til 25 ára ber 333 þús.kr. mánaðargreiðslu á íslenskum raunvöxtum (4,5%) en 220 þús.kr. á evru-raunvöxtum (0,77%), þriðjungi lægri. Greiningin tekur sjálf fram að þetta er samanburður að öðru óbreyttu, ekki spá um lánakjör heimila eftir evruupptöku.
≈ Rétt en villandi Gögnin styðja að raunvextir húsnæðislána eru margfalt lægri á evrusvæðinu (0,77%) en á Íslandi (4,5%). En fyrirsögnin tengir lækkunina við „ESB og evru“ í einu lagi, og þar skilur á milli: ESB-ríki með eigin gjaldmiðil fá ekki evrukjör. Pólland, dæmi úr sömu greiningu, er í ESB með 3,24% raunvexti á húsnæðislánum, langt yfir evrusvæðinu.