Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Viðtal

Varði áfallið styttra á Íslandi og kom viðspyrnan fyrr en í evruríkjunum?

Að mestu rétt

Fullyrðingin

„Leiðin sem við höfum getað farið hér, sem er að láta gengið taka höggið, auðvitað er það slæmt, en það ástand hefur þó varað styttra og við höfum náð viðspyrnu fyrr, og ég held að það sé mikilvægt fyrir svona fámennt samfélag að einmitt festast ekki í vítahring mikils atvinnuleysis sem varir lengi.“

Skoðuð fullyrðing: Ísland hafi eftir hrunið 2008 látið gengið taka höggið; það ástand hafi varað styttra og viðspyrnan komið fyrr en í evruríkjunum sem fóru í gegnum innri gengisfellingu.

Samanburðurinn stenst í meginatriðum: landsframleiðsla Íslands náði fyrra hámarki 2015, á Spáni 2017, í Portúgal 2018 og í Grikklandi ekki enn, og atvinnuleysi hér fór hæst í 7,6-9,3% á móti 16,5-27,5% í þessum ríkjum. Það sem vantar er verðmiðinn á íslensku leiðinni: raunlaun lækkuðu um 11-14%, verðbólga fór yfir 18%, verðtryggð og gengistryggð lán heimila stukku upp og fjármagnshöft giltu til 2017.

Hvað er rétt?

  • Landsframleiðsla Íslands dróst saman um 10,4% en náði fyrra hámarki árið 2015; Spánn náði sínu 2017, Portúgal 2018 og Grikkland er enn undir hámarkinu frá 2008, um 14% árið 2025.
  • Atvinnuleysi á Íslandi fór hæst í 7,6% á ársgrundvelli (2010; skráð atvinnuleysi fór hæst í 9,3% í einstökum mánuðum) á móti 27,5% í Grikklandi, 26,1% á Spáni og 16,5% í Portúgal árið 2013.
  • Langtímaatvinnuleysi festist ekki í sessi hér: um fimmtungur atvinnulausra á Íslandi 2010 hafði verið án vinnu í meira en ár, á móti nærri þremur af hverjum fjórum í Grikklandi 2014.
  • Gengisfallið, um 50% gagnvart evru 2008, sneri viðskiptajöfnuðinum hratt við og studdi viðspyrnuna samkvæmt eftirámati Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, OECD og Seðlabankans.

Hvað vantar í samhengið?

  • Íslenska leiðin var líka kjaraskerðing: raunlaun lækkuðu um 11-14% frá 2008 og náðu fyrra gildi í nóvember 2014, verðbólga fór yfir 18% og verðtryggð og gengistryggð lán heimila hækkuðu á móti; ráðstöfunartekjur drógust saman um nálægt 20%.
  • Viðspyrnan hvíldi einnig á fjármagnshöftum frá nóvember 2008 fram í mars 2017, úrræði sem samræmist illa frjálsum fjármagnshreyfingum á EES-svæðinu til lengdar.
  • Skýrsla sérfræðingahóps stjórnvalda (maí 2026) metur að yfir lengri tíma hafi krónan fremur ýkt hagsveiflur en dempað þær, og að gengisfellingum fylgi verðbólga og viðvarandi lækkun raunlauna; hrunárin eru sterkasta dæmið um hitt, að gengið taki höggið.
  • Sólveig Anna tók sjálf fram í viðtalinu að gengisfall krónunnar hafi komið illa niður á launafólki; sá fyrirvari er hluti af heildarmyndinni.

Niðurstaða

Sé mælt í landsframleiðslu og atvinnuleysi stenst samanburðurinn. Landsframleiðsla Íslands dróst saman um 10,4% frá 2008 en náði fyrra hámarki árið 2015; Spánn náði sínu hámarki aftur 2017, Portúgal 2018 og Grikkland er enn undir hámarkinu frá 2008, um 14% árið 2025. Atvinnuleysi hér fór hæst í 7,6% á ársgrundvelli, og skráð atvinnuleysi í 9,3% í einstökum mánuðum, á móti 27,5% í Grikklandi og 26,1% á Spáni. Vítahringurinn sem Sólveig Anna nefnir, að langtímaatvinnuleysi festist í sessi, varð heldur ekki að veruleika hér: um fimmtungur atvinnulausra á Íslandi 2010 hafði verið án vinnu lengur en ár, á móti nærri þremur af hverjum fjórum atvinnulausra í Grikklandi 2014.

En íslenska leiðin var ekki ókeypis, og verðmiðinn er hluti af samhenginu. Gengisfallið, um 50% gagnvart evru á árinu 2008, fór beint í verðlag: verðbólga fór yfir 18%, raunlaun lækkuðu um 11-14% og náðu ekki fyrra gildi fyrr en í nóvember 2014, og verðtryggð og gengistryggð lán heimila hækkuðu á móti. Ráðstöfunartekjur drógust saman um nálægt 20%. Kjaraskerðingin varð því líka hér; munurinn liggur í forminu, verðbólgu og launalækkun í stað atvinnuleysis, og í tímalengdinni. Viðspyrnan hvíldi auk þess á fjármagnshöftum frá nóvember 2008 fram í mars 2017.

Loks á fyrirvarinn úr skýrslu sérfræðingahóps stjórnvalda heima í myndinni: hópurinn metur að yfir lengri tíma hafi krónan fremur ýkt hagsveiflur en dempað þær. Hrunárin eru sterkasta dæmið um gagnsemi sveigjanlegs gengis; þau eru ekki sönnun þess að krónan mildi öll áföll. Sólveig Anna tók sjálf fram að gengisfallið hafi komið illa niður á launafólki, og sá fyrirvari er réttmætur.

Heimildir

  1. GDP and main components, chain-linked volumes (landsframleiðsla aftur að fyrra hámarki: Ísland 2015, Spánn 2017, Portúgal 2018) · Eurostat · Hagtölur
  2. Greece: 2025 Article IV Consultation (landsframleiðsla á mann um 90% af stöðunni fyrir fjármálakreppuna) · Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn · Opinber heimild · 2025-03-01
  3. Vinnumarkaður 2010 (atvinnuleysi 7,6% að meðaltali) · Hagstofa Íslands · Hagtölur · 2011-02-28
  4. Launavísitala á föstu verðlagi (raunlaun lækkuðu um 11-14% og náðu fyrra gildi í nóvember 2014) · Hagstofa Íslands · Hagtölur
  5. Ársskýrsla Seðlabanka Íslands 2008 (gengi krónunnar yfir 42% lægra í desember en í janúar; verðbólga yfir 18%) · Seðlabanki Íslands · Opinber heimild · 2009-03-01
  6. The Rise, the Fall, and the Resurrection of Iceland (gengisfall um 50% gagnvart evru; verðtryggð og gengislán mögnuðu höggið; ráðstöfunartekjur drógust saman um nálægt 20%; höft til 2017) · NBER Working Paper 24005 / Brookings · Rannsókn · 2017-11-01
  7. Iceland's recovery: facts, myths, and the lessons learned (gengisfallið jók fyrst á kreppuna gegnum efnahagsreikninga en studdi svo viðspyrnuna) · BIS / Seðlabanki Íslands · Rannsókn · 2016-01-28
  8. Skýrsla sérfræðingahóps um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum (krónan hefur fremur ýkt sveiflur; gengisfellingum fylgir viðvarandi lækkun raunlauna) · Fjármála- og efnahagsráðuneytið · Opinber heimild · 2026-05-29