Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Viðtal

Fóru evruríkin í gegnum kreppuna með innri gengisfellingu, atvinnuleysi og niðurskurði?

Að mestu rétt

Fullyrðingin

„Færi svo að við tækjum upp evruna og legðum krónuna til hliðar, þá væri þessi leið sem evrulöndin þurfa að fara, leið innri gengisfellingar svokallaðrar þegar áföll, kreppur dynja á, sú leið sem við þyrftum að fara. [...] Við sjáum það í kjölfar evrukreppunnar í til dæmis Grikklandi, Spáni og víðar [...] hún er þá tekin út með mjög háu atvinnuleysi, hún er tekin út með mjög miklum og viðvarandi niðurskurði, hún er tekin út með raunverulegum launalækkunum, með lækkunum á ellilífeyri, bótum og svo framvegis, og hefur þetta skelfilegar afleiðingar í för með sér fyrir venjulegt launafólk.“

Skoðuð fullyrðing: Evruríki geti ekki mætt efnahagsáföllum með gengi eigin gjaldmiðils heldur með innri gengisfellingu, sem í evrukreppunni birtist í Grikklandi, á Spáni og víðar sem mjög hátt atvinnuleysi, viðvarandi niðurskurður, raunlaunalækkanir og skerðing lífeyris.

Lýsingin á reynslu Grikklands, Spánar og Portúgals stenst vel: atvinnuleysi fór hæst í 27,5% í Grikklandi og 26,1% á Spáni árið 2013, grísk lögbundin lágmarkslaun voru lækkuð um 22% árið 2012 og lífeyrir skertur oftar en tíu sinnum. Það sem vantar er að evrusvæðið hefur líka aðrar aðlögunarleiðir: neyðarlán, aðgerðir seðlabankans og sameiginleg úrræði eins og í COVID-kreppunni, þar sem engin innri gengisfelling átti sér stað.

Hvað er rétt?

  • Atvinnuleysi náði hámarki árið 2013: 27,5% í Grikklandi, 26,1% á Spáni og 16,5% í Portúgal (Eurostat); meðal ungs fólks fór það í 58,3% í Grikklandi og 55,5% á Spáni.
  • Aðlögun launakostnaðar í evruríkjunum í kreppunni kom samkvæmt Alþjóðagjaldeyrissjóðnum fyrst og fremst fram í fækkun starfa („primarily from labor shedding“).
  • Grísk lögbundin lágmarkslaun voru lækkuð um 22% í febrúar 2012, um 32% hjá yngri en 25 ára, samkvæmt aðlögunaráætlun ESB og AGS, og lífeyrisgreiðslur voru skertar oftar en tíu sinnum með röð lagabreytinga 2010-2017, gróft frá 14% hjá þeim lægstu upp í rúmlega 40% hjá þeim hæstu.
  • Hagfræðirit lýsa innri gengisfellingu einmitt svona: ríki í myntbandalagi getur ekki fellt gengið og aðlögunin fer þá fram gegnum verðlag, laun og atvinnustig (Seðlabanki Evrópu, AGS, Blanchard).

Hvað vantar í samhengið?

  • Evrusvæðið hefur fleiri aðlögunarleiðir en innri gengisfellingu: neyðarlán björgunarsjóðanna (Grikkland um 204 milljarðar evra, Portúgal 78, Spánn 41,3 til bankakerfisins), skuldabréfakaup og yfirlýsing seðlabankans 2012 og frjáls för vinnuafls sem tekur við hluta áfallsins.
  • Spánn og Portúgal luku sínum áætlunum og landsframleiðsla þeirra náði fyrra hámarki 2017 og 2018; Grikkland er undantekningin, ekki reglan.
  • Viðbrögð evrusvæðisins við COVID-kreppunni 2020 voru allt önnur: sameiginleg lántaka og styrkir í stað niðurskurðar, án innri gengisfellingar.

Niðurstaða

Kjarni fullyrðingarinnar er hefðbundin hagfræði, ekki umdeild kenning. Ríki í myntbandalagi getur ekki fellt gengið þegar áfall ríður yfir; aðlögunin fer þá fram innan hagkerfisins, gegnum verðlag, laun og atvinnustig. Þetta kallar Seðlabanki Evrópu sjálfur innri gengisfellingu í eigin rannsóknum, og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn komst að því að í evruríkjunum í kreppunni kom aðlögun launakostnaðar fyrst og fremst fram í fækkun starfa.

Tölurnar sem lýsingin hvílir á standast. Atvinnuleysi náði hámarki árið 2013: 27,5% í Grikklandi, 26,1% á Spáni og 16,5% í Portúgal, og meðal ungs fólks 58,3% í Grikklandi og 55,5% á Spáni. Grísk lögbundin lágmarkslaun voru lækkuð um 22% í febrúar 2012, um 32% hjá yngri en 25 ára, samkvæmt aðlögunaráætluninni sem fylgdi neyðarlánunum, og lífeyrir var skertur oftar en tíu sinnum með röð lagabreytinga á árunum 2010 til 2017.

Tvennt vantar þó í samhengið. Annars vegar á evrusvæðið fleiri aðlögunarleiðir en þessa: björgunarsjóðirnir lánuðu Grikklandi um 204 milljarða evra, Portúgal 78 og spænska bankakerfinu 41,3, seðlabankinn kynnti skuldabréfakaup haustið 2012 sem slógu á kreppuna, og frjáls för vinnuafls tekur við hluta áfalla. Viðbrögðin við COVID-kreppunni 2020 sýna að evrusvæðið getur farið allt aðra leið: þá var ráðist í sameiginlega lántöku og styrki í stað niðurskurðar. Hins vegar er Grikkland undantekningin fremur en reglan; Spánn og Portúgal luku sínum áætlunum og landsframleiðsla þeirra náði fyrra hámarki 2017 og 2018. Lýsingin á því við um verstu tilvikin í verstu kreppu evrusvæðisins, en hún er ekki sjálfkrafa lýsing á því hvernig öll evruríki mæta öllum áföllum.

Heimildir

  1. Unemployment by sex and age (árstölur; hámark 2013: Grikkland 27,5%, Spánn 26,1%, Portúgal 16,5%) · Eurostat · Hagtölur
  2. The Second Economic Adjustment Programme for Greece (lágmarkslaun lækkuð um 22%, 32% undir 25 ára, bls. 48 og 157) · Framkvæmdastjórn ESB, Occasional Papers 94 · Opinber heimild · 2012-03-01
  3. The Greek Pension Reforms: Crises and NDC Attempts Awaiting Completion (13 lagabreytingar, yfir tugur skerðinga 2010-2017) · Alþjóðabankinn · Rannsókn · 2019-04-01
  4. Adjustment in Euro Area Deficit Countries (aðlögun launakostnaðar fyrst og fremst gegnum fækkun starfa) · Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, SDN/14/07 · Rannsókn · 2014-07-01
  5. Boom, Bust, Recovery: Forensics of the Latvia Crisis (ytri og innri gengisfelling borin saman) · Brookings Papers on Economic Activity · Rannsókn · 2013-09-01
  6. ESM/EFSF aðstoð við Grikkland (141,8 + 61,9 milljarðar evra) · European Stability Mechanism · Opinber heimild
  7. Technical features of Outright Monetary Transactions (6. september 2012) · Seðlabanki Evrópu · Opinber heimild · 2012-09-06