Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Ræða

Getur Ísland leyst verðbólgu, vexti og verðtryggingu til fulls með eigin stefnu, án evru?

Rangt samhengi

Fullyrðingin

„Og þá er þessi eini punktur sem er verið að segja hvað skiptir okkur miklu máli. Ef við þurfum að gera þetta allt sjálf til að fá að taka upp evru, til hvers þurfum við þá að ganga í Evrópusambandið? Ríkasta land í heimi, stútfullt af auðlindum. Ég sé þá bara engar forsendur eftir. Þær eru bara farnar. Við getum nefnilega gert þetta allt sjálf.“

Skoðuð fullyrðing: Ísland geti að fullu leyst háa verðbólgu, háa vexti og þörfina fyrir verðtryggingu með eigin stefnu og pólitískum kjarki, óháð því hvort landið gengur í Evrópusambandið eða tekur upp evru.

Að verðbólga, vextir og verðtrygging séu „mannanna verk, ekki náttúrulögmál“ á sér stoð, og Ísland náði verðbólgunni raunverulega niður árin 2012 til 2021. En þrennan sem hann telur upp er að hluta ein og sama krónuáhættan: gengislækkunin sem ver störfin í áföllum skilar sér hratt í verðlag, og lánveitendur verðleggja þá þekktu áhættu áfram, með verðtryggingu eða áhættuálagi á nafnvexti, eins og skýrsla sérfræðingahópsins sem Vilhjálmur sat sjálfur í rakti 2014. Eigin stefna getur dregið verulega úr vandanum en fjarlægir ekki þessa innbyggðu áhættu.

Hvað er rétt?

  • Íslenska verðbólgumarkmiðið, sett 2001, sýndi að trúverðug innlend stefna getur skilað árangri: eftir að trúverðugleiki þess loks festist í sessi, um 2012, náðist mun jafnari og lægri verðbólga áratuginn 2012-2021 en áratuginn þar á undan.
  • Gjaldeyrishöftin 2008-2017 sýna að íslensk stjórnvöld geta beitt eingöngu innlendum lagaúrræðum til að verja gjaldmiðilinn og fjármálakerfið í kreppu.
  • Reglur um verðtryggingu, greiðslubyrði, kjarasamningagerð og ríkisfjármál eru allar innan valds Alþingis og innlendra stofnana að breyta; ekkert af þessu er náttúrulögmál.

Hvað er rangt eða vantar?

  • Þrennan sem hann telur upp er ekki þrjú aðskilin verkefni heldur að hluta ein og sama krónuáhættan: gengislækkun, einmitt sveigjanleikinn sem ver atvinnustigið í áföllum, fylgir verðbólguþrýstingur sem getur fest sig í sessi gegnum útbreidda vísitölubindingu, samkvæmt skýrslu fjármála- og efnahagsráðuneytisins 2026; eftir fall krónunnar 2008 fór verðbólga yfir 18%.
  • Krónan mælist óvenju sveiflukennd, óháð einstökum stjórnvaldsákvörðunum: samkvæmt sömu skýrslu hefur fjármagnsflæði til og frá Íslandi verið þrisvar til fjórum sinnum sveiflukenndara en evrusvæðisins og Eystrasaltsríkjanna fyrir upptöku evru síðustu 25 ár, og gengi krónunnar er sveiflukenndast norrænu gjaldmiðlanna.
  • Verðbólga hefur að meðaltali verið 4,9% árin 2001 til 2025, næstum tvöfalt 2,5% markmiðið, og fór yfir markmið 20 af þessum 25 árum; í júní 2026, þegar fundurinn er haldinn, mældist ársverðbólga 5,2% og stýrivextir stóðu í 7,75%.
  • Ummæli Ásgeirs Jónssonar seðlabankastjóra við kynningu skýrslunnar styðja fullyrðinguna að hluta og grafa undan henni að hluta: leiðin að lægri vöxtum sé sú sama hvort sem Ísland heldur krónu eða tekur upp evru, svo evran leysir ekkert sjálfkrafa, en hérlendis hafi allar tilraunir til að breyta þjóðarsátt í varanlegan samfélagssáttmála mistekist; lykilatriðið, samfélagsgerðin, er einmitt það sem ekki hefur tekist að breyta.
  • Verðtrygging er að hluta verðlagning lánveitenda á þessari áhættu fremur en sjálfstæð rót vandans, eins og skýrsla sérfræðingahópsins um afnám verðtryggingar rakti 2014: án verðtryggingar bera nafnvextir áhættuálag sem hækkar með óvissu um verðbólgu, vaxtatímabil lána myndu styttast og greiðslubyrði yrði hærri í upphafi lánstíma; bann flytur áhættuna til en eyðir henni ekki.
  • Sveiflur krónunnar eru ekki einsleitar: sama skýrsla sýnir að krónan dregur úr venjulegum innlendum eftirspurnarskellum en magnar einkum ytri fjármálamarkaðsskelli, sem innlend stefna ræður síst við.
  • Beinasta tilraunin til að laga íslenska kjarasamningslíkanið að norrænni fyrirmynd fór þegar fram og mistókst: SALEK-samkomulagið 2015, með þátttöku um 70% vinnumarkaðarins, féll á tveimur árum vegna deilna um lífeyrismál.

Niðurstaða

Þetta er kjarni ræðunnar, ekki hliðarpunktur: að verðbólga, vextir og verðtrygging séu einfaldlega spurning um pólitískan kjark, ekki um gjaldmiðil. Fullyrðingin hefur raunverulega stoð, en ályktunin sem dregin er af henni, að Ísland geti því leyst þetta „allt sjálft“ án þess að taka upp evru, gengur lengra en gögnin bera.

Grunnfullyrðingin, að þetta séu ekki náttúrulögmál heldur mannanna verk, á sér stoð í sögunni. Eftir að trúverðugleiki 2,5% verðbólgumarkmiðsins frá 2001 festist loks í sessi, um 2012, náðist mun jafnari og lægri verðbólga áratuginn 2012-2021 en áratuginn þar á undan, og gjaldeyrishöftin 2008-2017 sýna að íslensk stjórnvöld geta beitt eingöngu innlendum úrræðum í kreppu. Reglurnar sem hann nefnir eru sömuleiðis allar innan valds Alþingis að breyta.

Það sem framsetningin sleppir er að þrennan hangir saman í gegnum gengið. Helsti kostur krónunnar í áföllum, að gengið getur fallið og varið atvinnustigið, er sama fyrirbærið og heldur verðbólguáhættunni við: skýrsla fjármálaráðuneytisins 2026 rekur að gengislækkunum fylgi verðbólguþrýstingur sem geti fest sig í sessi gegnum útbreidda vísitölubindingu og að skammtímaáhrif gengisbreytinga á verðlag séu meiri hér en á hinum Norðurlöndunum, enda stór hluti neyslu innfluttur. Hrunið 2008 sýndi þetta í verki: gengisfallið hlífði atvinnustiginu við enn verra höggi en verðbólga fór yfir 18%. Verðtryggingin er svo að hluta verðlagning á þessari sömu áhættu. Skýrsla sérfræðingahópsins um afnám verðtryggingar, sem Vilhjálmur sat sjálfur í, rakti 2014 að án verðtryggingar bæru nafnvextir áhættuálag sem hækkar eftir því sem óvissa um verðbólgu er meiri, að vaxtatímabil lána myndu styttast og að greiðslubyrði óverðtryggðra lána væri hærri í upphafi lánstíma, sem bitnar mest á tekjulægstu lántökunum. Bann við verðtryggingu flytur áhættuna með öðrum orðum yfir í nafnvexti og styttri vaxtabindingu; það eyðir henni ekki.

Við þetta bætist reynslan. Fjármagnsflæði til og frá Íslandi hefur verið þrisvar til fjórum sinnum sveiflukenndara en evrusvæðisins síðustu 25 ár samkvæmt sömu skýrslu, gengi krónunnar er sveiflukenndast norrænu gjaldmiðlanna, og verðbólga hefur að meðaltali verið 4,9% frá 2001, næstum tvöfalt markmiðið; í júní 2026, þegar fundurinn er haldinn, mældist hún 5,2% og stýrivextir stóðu í 7,75%. Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri sagði við kynningu skýrslunnar að leiðin að lægri vöxtum væri sú sama hvort sem Ísland heldur krónu eða tekur upp evru; það styður þann hluta fullyrðingarinnar að evran leysi ekkert sjálfkrafa. En hann sagði jafnframt að hérlendis hefðu allar tilraunir til að breyta þjóðarsátt í varanlegan samfélagssáttmála mistekist, og lykilatriðið væri samfélagsgerðin sjálf: einmitt forsendan sem „við getum gert þetta allt sjálf“ veltur á og ekki hefur tekist að uppfylla. Nærtækasta dæmið er SALEK-samkomulagið 2015, samræmd kjarasamningagerð að norrænni fyrirmynd með þátttöku um 70% vinnumarkaðarins, sem féll á tveimur árum.

Sveiflur krónunnar eru þó ekki einsleitar: sama skýrsla sýnir að krónan dregur í reynd úr venjulegum innlendum eftirspurnarskellum; það sem hún magnar eru einkum ytri fjármálamarkaðsskellir, sem innlend stefna ræður síst við. Myndin er því ekki svarthvít, en hún styður ekki að vandinn sé eingöngu heimatilbúinn.

Niðurstaðan er hvorki að Ísland sé dæmt til viðvarandi verðbólgu né að lausnin sé einföld spurning um kjark. Eigin stefna getur dregið verulega úr gengisáhættu örsmás fljótandi gjaldmiðils í innflutningsháðu hagkerfi en ekki eytt henni, og meðan hún varir verðleggja lánveitendur hana í löngum lánum, með verðtryggingu eða án hennar. Á móti kemur að ríki með evru mæta áföllum með öðrum hætti, gegnum verðlag, laun og atvinnustig, með þeim kostnaði sem því fylgir.

Sanngjarnari framsetning

Við getum dregið verulega úr verðbólgu og vöxtum með eigin stefnu og gerðum það árin 2012 til 2021, en á meðan við höldum krónunni höldum við líka genginu sem ver störfin í áföllum með því að hleypa verðbólgunni inn; þá áhættu verðleggja lánveitendur áfram, með verðtryggingu eða hærri nafnvöxtum og styttri vaxtatímabilum, svo hún hverfur ekki þótt við bönnum verðtryggingu.

Heimildir

  1. Skýrsla um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum (framkvæmdaágrip bls. 5, 9 og 13; kaflar 1 og 3): fjármagnsflæði þrisvar til fjórum sinnum sveiflukenndara en evrusvæðisins og Eystrasaltsríkjanna síðustu 25 ár; gengi krónunnar sveiflukenndast norrænu gjaldmiðlanna; gengislækkunum fylgir verðbólguþrýstingur sem getur fest sig í sessi gegnum útbreidda vísitölubindingu; skammtímaáhrif gengis á verðbólgu meiri en á hinum Norðurlöndunum · Fjármála- og efnahagsráðuneytið (sérfræðingahópur undir stjórn Catherine L. Mann) · Opinber heimild · 2026-05-29
  2. Sama skýrsla, kafli 1 (Bjørnland) og kafli 4 (Mann), bls. 54 og 165-171: krónan dregur úr venjulegum innlendum eftirspurnarskellum en magnar ytri fjármálamarkaðsskelli; eigin skellir hennar skýra lítið af sveiflum í framleiðslu eða verðbólgu · Fjármála- og efnahagsráðuneytið (sérfræðingahópur undir stjórn Catherine L. Mann) · Opinber heimild · 2026-05-29
  3. Afnám verðtryggingar af nýjum neytendalánum, skýrsla sérfræðingahóps (janúar 2014), kafli 4.2.1 og samantekt: nafnvextir samanstanda af raunvöxtum, verðbólguvæntingum og áhættuálagi sem hækkar með óvissu um verðbólgu; yrði verðtrygging óheimil myndu vaxtatímabil styttast og lán með hraðbreytanlegum vöxtum verða ríkjandi; greiðslubyrði óverðtryggðra lána hærri í upphafi lánstíma; greining Seðlabankans benti til að bann gæti haft mjög neikvæð skammtímaáhrif á hagkerfið · Forsætisráðuneytið · Opinber heimild · 2014-01-01
  4. Leiðin að lægri vöxtum sé sú sama með krónu og evru (Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri: allar tilraunir til að breyta þjóðarsátt í varanlegan samfélagssáttmála hafa mistekist; lykilþátturinn samfélagsgerðin, ekki val á ramma peningastefnunnar) · Vísir · Fjölmiðill · 2026-06-02
  5. Post-crisis monetary policy reform: Learning the hard way (verðbólga að meðaltali 4,8% 2001-2018, staðalfrávik 3,5 prósentustig, þrisvar sinnum verra en samanburðarríki; trúverðugleiki markmiðs náðist ekki fyrr en um mitt ár 2012; verðbólga fór yfir 18% eftir fall krónunnar 2008) · Þórarinn G. Pétursson, aðalhagfræðingur Seðlabanka Íslands · Rannsókn · 2018-09-01
  6. Inflation, consumer prices (World Development Indicators, FP.CPI.TOTL.ZG): Ísland að meðaltali 4,91% 2001-2025 á móti 1,8-2,4% á hinum Norðurlöndunum og 2,3% á evrusvæðinu · Alþjóðabankinn · Hagtölur
  7. Vísitala neysluverðs í júní 2026 (ársverðbólga 5,2%) · Hagstofa Íslands · Hagtölur · 2026-07-01
  8. Stýrivextir hækkaðir í 7,75% (20. maí 2026, vegna verðbólgu yfir 5% og hækkandi verðbólguvæntinga) · RÚV · Fjölmiðill · 2026-05-20
  9. Ragnarök: Iceland's Crisis, its Successful Stabilization Program, and the Role of the IMF (höft formgerð sem varanlegt úrræði án fyrir fram ákveðins tímaramma; afnumin að fullu 2017) · Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn · Opinber heimild · 2018-09-15
  10. Labour market and collective bargaining in Iceland: sharing the spoils without spoiling the shares (um 200 stéttarfélög, 192 kjarasamningar, um 1.000 launþegar á samning á móti 2.000-7.000 annars staðar á Norðurlöndum; SALEK-samkomulagið féll) · OECD Economics Department Working Papers No. 1439 · Rannsókn · 2017-11-01