Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Ræða

Þarf Ísland að afnema verðtryggingu til að uppfylla Maastricht-skilyrðin og taka upp evru?

Að mestu rangt

Fullyrðingin

„Og til þess að fá að taka upp evru þá þurfum við að uppfylla svokölluð Maastricht skilyrði. Og hver eru þau? Það er að ná niður vöxtunum þannig að þeir séu að meðaltali jafn háir og í Evrópu. Við þurfum að ná niður verðbólgunni að meðaltali þess sem er í Evrópu. Og að sjálfsögðu þurfum við að afnema verðtryggingu til að fá að taka upp evru.“

Skoðuð fullyrðing: Til að fá að taka upp evru þurfi Ísland að uppfylla Maastricht-skilyrðin, sem feli meðal annars í sér að afnema verðtryggingu.

Maastricht-skilyrðin fjögur standa í 140. gr. sáttmálans um starfshætti ESB og bókun nr. 13: verðbólga, staða ríkisfjármála, gengisstöðugleiki í ERM II og langtímavextir, öll miðuð við þau þrjú ríki sem standa sig best í verðstöðugleika, ekki „meðaltal Evrópu“. Verðtrygging kemur þar hvergi fyrir. Skýrsla sem fjármálaráðuneytið lét gera segir vissulega að vísitölubinding festi í sessi verðbólguskot og kalli á sterkari viðbrögð peningastefnunnar, en það er rök um árangursríka þátttöku í myntbandalaginu, ekki lagaskilyrði fyrir að fá að ganga í það.

Hvað er rétt?

  • Verðbólgu- og vaxtaviðmið eru raunverulega hluti Maastricht-skilyrðanna: 140. gr. sáttmálans um starfshætti ESB og bókun nr. 13 kveða á um að verðbólga megi ekki vera meira en 1,5 prósentustigum hærri en í þeim þremur ríkjum sem standa sig best í verðstöðugleika, og langtímavextir mega ekki vera meira en tveimur prósentustigum hærri en í sömu ríkjum.
  • Skýrsla sem fjármála- og efnahagsráðuneytið lét gera um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum (maí 2026) segir skýrt að vísitölubinding sé til þess fallin að festa í sessi verðbólguskot og kalla á sterkari viðbrögð peningastefnu, og telur endurskoðun kjarasamningslíkansins, þar á meðal minni vísitölutengingu launa, forsendu þess að evruaðild skili árangri.

Hvað er rangt eða vantar?

  • Verðtrygging er hvergi nefnd í texta Maastricht-skilyrðanna: hvorki 140. gr. sáttmálans um starfshætti ESB né bókun nr. 13 um samleitniskilyrðin minnast einu orði á vísitölubindingu lána, launa eða annarra samninga.
  • Vilhjálmur nefnir aðeins tvö af fjórum raunverulegum skilyrðum, vexti og verðbólgu, en sleppir ríkisfjármálum (halli undir 3% og skuldir undir 60% af landsframleiðslu) og tveggja ára þátttöku í gengissamstarfinu ERM II án gengisfellingar.
  • Viðmiðin miðast ekki við „meðaltal Evrópu“ eins og hann orðar það, heldur við þau þrjú aðildarríki sem standa sig best í verðstöðugleika hverju sinni, sem er þrengra og strangara viðmið.
  • Ekkert í regluverki evrunnar bannar verðtryggingu, og hún er ekki framandi á evrusvæðinu: skýrslan sem fjármálaráðuneytið lét gera segir að innan evrusvæðisins séu húsnæðislánamarkaðir með verðtryggingarákvæði áþekk þeim íslensku, verðtryggð húsaleiga er beinlínis lögheimil í Þýskalandi, laun eru sjálfkrafa verðtryggð í Belgíu, Lúxemborg og á Kýpur, og reglugerð ESB um samfellu samninga tryggir að gildandi samningar haldi sér við gjaldmiðilsskipti. Yrði minna um verðtryggingu eftir upptöku evru væri það vegna þess að verðbólguáhættan sem hún verðleggur minnkaði; minni verðtrygging væri þá afleiðing evrunnar fremur en skilyrði fyrir henni.
  • Skýrslan sem Vilhjálmur vísar réttilega til fjallar um vísitölubindingu launa og kjarasamningslíkanið sem forsendu fyrir að evruaðild skili árangri eftir inngöngu; hún fjallar sjálf ekki um leiðina að evru gegnum ERM II, aðeins um lokastöðuna, og notar hvergi orðið „afnema“ um vísitölubindingu heldur talar um að hlutverk hennar þurfi að minnka.
  • Seðlabanki Evrópu hefur um árabil varað við sjálfvirkri vísitölubindingu launa, sem geti fest verðbólgu í sessi, en það er stefnuafstaða um æskilega hagstjórn, ekki inntökuskilyrði fyrir umsóknarríki.

Niðurstaða

Fullyrðingin er í raun tvær ólíkar fullyrðingar samsettar í eina setningu. Fyrri hlutinn, um vexti og verðbólgu, er lausleg en efnislega rétt lýsing á tveimur af fjórum Maastricht-skilyrðunum, þótt viðmiðið sé í reynd þrengra en „meðaltal Evrópu“: bæði verðbólga og langtímavextir eru miðuð við þau þrjú aðildarríki sem standa sig best í verðstöðugleika, ekki heildarmeðaltal sambandsins. Síðari hlutinn, að við þurfum „að sjálfsögðu“ að afnema verðtryggingu til að fá að taka upp evru, á sér enga stoð í lagatextanum sjálfum.

Hvorki í 140. gr. sáttmálans um starfshætti ESB né í bókun nr. 13, sem geyma hin eiginlegu samleitniskilyrði, kemur orðið vísitölubinding fyrir, eða neitt því skylt. Skilyrðin fjögur eru verðstöðugleiki, staða ríkisfjármála, tveggja ára þátttaka í gengissamstarfinu ERM II án gengisfellingar og langtímavextir. Vilhjálmur nefnir aðeins tvö þeirra og bætir sjálfur við fimmta atriði sem stendur hvergi í sáttmálanum.

Það þýðir samt ekki að punktur hans um verðtryggingu sé úr lausu lofti gripinn. Skýrslan sem fjármála- og efnahagsráðuneytið lét gera um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum, sem hann vísar sjálfur til síðar í ræðunni, segir skýrt að vísitölubinding sé til þess fallin að festa í sessi verðbólguskot og kalla á sterkari viðbrögð peningastefnunnar, og að endurskoðun kjarasamningslíkansins, þar á meðal minni vísitölutengingu launa, sé forsenda þess að evruaðild skili árangri. En það er annað en lagaskilyrði fyrir inngöngu: skýrslan fjallar um lokastöðuna, ekki leiðina að evru gegnum ERM II, og notar hvergi orðið „afnema“ um vísitölubindingu, heldur talar um að hlutverk hennar þurfi að minnka.

Ekkert í regluverki evrunnar sjálfrar bannar heldur verðtryggingu, og hún er ekki framandi á evrusvæðinu. Skýrslan sem fjármálaráðuneytið lét gera segir að innan evrusvæðisins séu húsnæðislánamarkaðir með verðtryggingarákvæði áþekk þeim íslensku og að miðlun peningastefnunnar virðist samt fullnægjandi í þeim hagkerfum. Verðtryggð húsaleiga er beinlínis lögheimil í Þýskalandi, laun eru sjálfkrafa verðtryggð í Belgíu, Lúxemborg og á Kýpur, og reglugerð ESB um samfellu samninga kveður á um að upptaka evru breyti hvorki skilmálum gildandi samninga né heimili uppsögn þeirra. Yrði minna um verðtryggingu eftir upptöku evru væri það vegna þess að verðbólguáhættan sem hún verðleggur minnkaði. Fullyrðingin snýr þeirri röð við: hún gerir afnámið að skilyrði fyrir upptökunni, en samkvæmt heimildunum væri minni verðtrygging fremur afleiðing hennar.

Sanngjarnari framsetning

Til að evruaðild skili raunverulegum árangri þyrftum við að draga verulega úr vísitölubindingu, sérstaklega í kjarasamningum, því hún festir verðbólguskot í sessi og kallar á sterkari viðbrögð peningastefnunnar. Það er efnahagsleg forsenda fyrir árangri af evruaðild, ekki lagaskilyrði Maastricht-sáttmálans fyrir að fá að taka upp evru.

Heimildir

  1. 140. gr. sáttmálans um starfshætti ESB (samleitniskilyrði um verðstöðugleika, ríkisfjármál, gengisstöðugleika og vexti; ekkert ákvæði um vísitölubindingu) · EUR-Lex · Lagatexti
  2. Bókun nr. 13 um samleitniskilyrðin (verðbólga innan 1,5 prósentustiga af þremur bestu ríkjunum, vextir innan tveggja prósentustiga; ekkert ákvæði um vísitölubindingu) · EUR-Lex · Lagatexti
  3. Skýrsla um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum, samantekt bls. 14 (vísitölubinding festir verðbólguskot í sessi og kallar á sterkari viðbrögð peningastefnu; endurskoðun kjarasamningslíkans forsenda fyrir árangri) · Fjármála- og efnahagsráðuneytið (sérfræðingahópur undir stjórn Catherine L. Mann) · Opinber heimild · 2026-05-29
  4. Reglugerð ráðsins (EB) nr. 1103/97 um tiltekin ákvæði varðandi upptöku evrunnar, 3. gr.: upptaka evru breytir ekki skilmálum gildandi samninga og heimilar ekki einhliða uppsögn þeirra · EUR-Lex · Lagatexti · 1997-06-17
  5. Skýrsla um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum, kafli 3 bls. 146: um 30% íslenskra húsnæðislána eru verðtryggð; innan evrusvæðisins eru húsnæðislánamarkaðir með verðtryggingarákvæði áþekk þeim íslensku og miðlun peningastefnu virðist fullnægjandi í þeim hagkerfum · Fjármála- og efnahagsráðuneytið (sérfræðingahópur undir stjórn Catherine L. Mann) · Opinber heimild · 2026-05-29
  6. 557b. gr. þýsku einkamálalögbókarinnar BGB (Indexmiete): heimilt að semja skriflega um að húsaleiga fylgi vísitölu neysluverðs sem hagstofa Þýskalands reiknar · Gesetze im Internet · dómsmálaráðuneyti Þýskalands · Lagatexti
  7. Wage indexation mechanisms in euro area countries (sjálfvirk verðtrygging launa í Belgíu, á Kýpur og í Lúxemborg og kerfi í sjö evruríkjum; bankaráð ECB varar við slíkum kerfum: geta fest verðbólguskot í sessi og valdið launa-verðbólguspíral) · Seðlabanki Evrópu, Monthly Bulletin · Opinber heimild · 2008-05-01