Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Ræða

Var ekkert gert til að afnema verðtryggingu eftir sérfræðingahópinn 2013?

Rétt en villandi

Fullyrðingin

„Ég sat í nefnd sem hét sérfræðingahópur um afnám verðtryggingar 2013 eftir hrun. Þá voru allir stjórnmálamenn, allir: „Við þurfum að afnema verðtrygginguna.“ Ég man eftir fundinum í Háskólabíó: „Náum bara niður verðbólgunni, þá getum við afnumið verðtrygginguna.“ Ekkert gert. Innantómt kjaftæði.“

Skoðuð fullyrðing: Frá því sérfræðingahópur um afnám verðtryggingar skilaði áliti eftir hrunið 2013 hafi ekkert verið gert til að afnema verðtryggingu; allt hafi verið innantómt kjaftæði.

Kjarninn stendur: umbótin sem nefndin lagði til 2014, að lengja lágmarkslánstíma verðtryggðra neytendalána úr 5 í 10 ár og takmarka jafngreiðslulán við 25 ár, komst aldrei til framkvæmda, og gamla 5 ára lágmarkið frá 2001 var þvert á móti fellt brott með öllu árið 2023. „Ekkert gert“ sleppir þó því að frá desember 2021 miða greiðslubyrðarreglur Seðlabankans við mun styttri lánstíma fyrir ný verðtryggð jafngreiðslulán en óverðtryggð, sem takmarkar þau í reynd.

Hvað er rétt?

  • Tillaga nefndarinnar sem Vilhjálmur sat í komst hvorki í lög né í reglur Seðlabankans um verðtryggingu: almenna 5 ára lágmarkið á lánstíma verðtryggðra lána stóð óbreytt frá 2001 þar til það var fellt brott með öllu 1. júní 2023, og í núgildandi reglum er ekkert lágmark.
  • Fullt bann, sem Vilhjálmur lagði sjálfur til í séráliti sínu 2014, hefur aldrei náð fram að ganga: þingmannafrumvörp um algert afnám hafa verið endurflutt frá 2018 til 2024 án árangurs og stjórnarfrumvörp um að lögfesta 10/25 ára regluna náðu ekki fram að ganga 2016 og 2021.
  • Verðtrygging neytendalána er í dag að fullu lögleg og án nokkurs lágmarkslánstíma; sú vernd sem var í reglum Seðlabankans hefur frekar veikst en styrkst frá því nefndin skilaði áliti.

Hvað er rangt eða vantar?

  • Fullyrðingin „ekkert gert“ horfir fram hjá úrræði sem kom til síðar og af öðrum lagagrundvelli: frá desember 2021 miða reglur Seðlabankans um hámark greiðslubyrðar fasteignalána við að verðtryggð jafngreiðslulán séu reiknuð með mun styttri lánstíma en óverðtryggð þegar greiðslugeta er metin, nú 25 ár á móti 40, sem takmarkar í reynd ný verðtryggð jafngreiðslulán.
  • Greiðslubyrðarreglurnar eru þó annars eðlis en tillögur nefndarinnar: þær eru greiðslumat, sett af fjármálastöðugleikanefnd til að verja fjármálastöðugleika, ekki takmörkun eða afnám vísitölubindingar sjálfrar.
  • Hvorki full né áfangaskipt afnám vísitölubindingar, sem Vilhjálmur og meirihluti nefndarinnar lögðu ólíkar útgáfur af til 2014, hefur nokkru sinni orðið að veruleika.
  • Með lífskjarasamningnum 2019, sem Starfsgreinasamband Vilhjálms var aðili að, hétu stjórnvöld því í sérstakri yfirlýsingu að setja 25 ára hámark á ný verðtryggð jafngreiðslulán og lengja lágmarkstímann úr fimm árum í tíu frá ársbyrjun 2020; hvorugt gekk eftir.

Niðurstaða

Fullyrðingin blandar saman tveimur spurningum: var eitthvað gert til að leysa það sem nefndin var sett á fót til að leysa, og kom eitthvað annað til síðar sem snertir sama vandamál. Svörin eru ólík.

Sérfræðingahópurinn var skipaður af forsætisráðherra sumarið 2013 samkvæmt þingsályktun Alþingis og skilaði áliti í janúar 2014. Meirihlutinn, Vilhjálmur þar á meðal, lagði ekki til fullt afnám heldur áfangaskipta takmörkun: lágmarkslánstími verðtryggðra neytendalána yrði lengdur úr 5 í 10 ár og jafngreiðslulán takmörkuð við 25 ár. Sú tillaga komst aldrei til framkvæmda. Almenna 5 ára lágmarkið frá 2001 stóð óbreytt þar til Seðlabankinn felldi það brott með öllu árið 2023, svo á þessum mælikvarða er niðurstaðan verri en „ekkert gert“: takmörkunin sem var til fyrir daga nefndarinnar var afnumin, ekki hert.

Eigin tillaga Vilhjálms, algert bann frá miðju ári 2014, fór sömu leið. Hinir sex nefndarmennirnir höfnuðu henni, og full lögfesting hefur ekki tekist síðan: tvö stjórnarfrumvörp um að lögfesta 10/25 ára regluna náðu ekki fram að ganga, 2016 og 2021, og þingmannafrumvörp um algert afnám hafa verið endurflutt á hverju þingi frá 2018 til 2024 án árangurs. Stjórnvöld hétu því meira að segja í yfirlýsingu með lífskjarasamningnum 2019 að bæði 25 ára hámarkið og 10 ára lágmarkið tækju gildi frá ársbyrjun 2020; hvorugt gekk eftir.

Það sem fullyrðingin sleppir er úrræði sem kom til af öðru tilefni átta árum síðar. Frá desember 2021 miða reglur Seðlabankans um hámark greiðslubyrðar fasteignalána við að ný verðtryggð jafngreiðslulán séu reiknuð með mun styttri lánstíma en óverðtryggð þegar greiðslugeta lántaka er metin, nú 25 ár á móti 40. Þetta er hvorki afnám né bann við vísitölubindingu, heldur greiðslumat sett til að verja fjármálastöðugleika, en það takmarkar í reynd hversu löng ný verðtryggð lán verða, sem er meira en „ekkert“.

Þegar Vilhjálmur segir „ekkert gert“ um verkefni eigin nefndar lýsir hann því sem raunverulega gerðist: tillagan komst aldrei til framkvæmda og gamla lágmarkið var síðar afnumið. Sleppt er hins vegar að þrengra og síðar tilkomið úrræði setur nú raunveruleg mörk á ný verðtryggð jafngreiðslulán, þótt það sé ekki það sem nefndin eða Vilhjálmur lögðu til.

Sanngjarnari framsetning

Full afnám verðtryggingar á neytendalánum, sem ég sjálfur lagði til í séráliti mínu 2014, hefur aldrei náð fram að ganga, og meira að segja það hóflega 10/25 ára fyrirkomulag sem meirihluti nefndarinnar lagði til komst aldrei í lög eða reglur; lágmarkslánstími vísitölubindingar var þvert á móti felldur brott árið 2023.

Heimildir

  1. Afnám verðtryggingar af nýjum neytendalánum, meirihlutaskýrsla sérfræðingahóps (janúar 2014): lengja lágmarkslánstíma úr 5 í 10 ár, takmarka jafngreiðslulán við 25 ár, innleiða í áföngum · Forsætisráðuneytið · Opinber heimild · 2014-01-01
  2. Sérálit Vilhjálms Birgissonar: Afnám verðtryggingar (leggur til fullt bann við vísitölubindingu nýrra neytendalána frá 1. júlí 2014, einn nefndarmanna sjö) · Forsætisráðuneytið · Opinber heimild · 2014-01-01
  3. Lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, VI. kafli (13.-16. gr.); heimild Seðlabankans til að setja reglur um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár · Alþingi · Lagatexti
  4. Reglur nr. 492/2001 um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár, 4. gr.: „Verðtrygging láns með ákvæði um að höfuðstóll þess miðist við vísitölu neysluverðs er því aðeins heimil að lánið sé til fimm ára hið minnsta“ (upphaflega 5 ára lágmarkið frá 2001) · Seðlabanki Íslands · Stjórnartíðindi · Lagatexti · 2001-06-21
  5. Reglur nr. 877/2018 um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár, 3. gr.: „Verðtrygging láns er því aðeins heimil að lánið sé til fimm ára hið minnsta“ (flatt 5 ára lágmark, óbreytt frá reglum nr. 492/2001) · Seðlabanki Íslands · Lagatexti · 2018-10-04
  6. Reglur nr. 218/2023 um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár, í gildi frá 1. júní 2023: fella reglur nr. 877/2018 úr gildi og innihalda ekkert ákvæði um lágmarkslánstíma verðtryggðra lána · Seðlabanki Íslands · Lagatexti · 2023-03-07
  7. Breytingar á reglum um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár (frétt Seðlabankans 7. mars 2023: fyrir breytinguna kvað 1. mgr. 3. gr. á um 5 ára lágmarkslánstíma; við gildistöku reglna nr. 218/2023 fellur það ákvæði brott) · Seðlabanki Íslands · Opinber heimild · 2023-03-07
  8. Seðlabanki Íslands setur reglur um hámark greiðslubyrðar fasteignalána (nr. 1077/2021, samþykktar 28. september 2021, í gildi frá 1. desember 2021: 35-40% greiðslubyrðarhlutfall, lánstími í útreikningi allt að 40 ár fyrir óverðtryggð lán en 30 ár fyrir verðtryggð) · Seðlabanki Íslands · Opinber heimild · 2021-09-29
  9. Núgildandi reglur um hámark greiðslubyrðar fasteignalána (nr. 1300/2025, 2. desember 2025): lánstími í útreikningi allt að 40 ár fyrir óverðtryggð lán en 25 ár fyrir verðtryggð lán; 25 ára viðmiðið kom fyrst inn með reglum nr. 701/2022 · Seðlabanki Íslands · Stjórnartíðindi · Lagatexti · 2025-12-02
  10. Yfirlýsing ríkisstjórnar um markviss skref til afnáms verðtryggingar (3. apríl 2019, með lífskjarasamningnum: frá ársbyrjun 2020 verði óheimilt að veita verðtryggð jafngreiðslulán til lengri tíma en 25 ára og lágmarkstími verðtryggðra neytendalána lengdur úr fimm árum í tíu) · Stjórnarráð Íslands · Opinber heimild · 2019-04-03
  11. Þskj. 1537/145 (817. mál, 145. löggjafarþing 2015-2016): stjórnarfrumvarp um að lögfesta 10/25 ára lágmarkslánstíma verðtryggðra neytendalána; náði ekki fram að ganga · Alþingi · Lagatexti · 2016-01-01
  12. Þskj. 752/151 (441. mál, 151. löggjafarþing 2020-2021): sama stjórnarfrumvarp endurflutt fimm árum síðar (gildistaka átti að vera 1. júlí 2021); vísað til ríkisstjórnarinnar 13. júní 2021 samkvæmt frávísunartillögu meirihluta efnahags- og viðskiptanefndar á þskj. 1750 · Alþingi · Lagatexti · 2021-01-01
  13. Þskj. 1738/150 (935. mál, 150. löggjafarþing 2019-2020): þingmannafrumvarp um algert bann við verðtryggingu neytendalána; náði ekki fram að ganga · Alþingi · Lagatexti · 2020-01-01
  14. Þskj. 109/154 (154. löggjafarþing 2023-2024): þingmannafrumvarp um algert afnám verðtryggingar, endurflutning sama máls úr 152. og 153. þingi; náði ekki fram að ganga · Alþingi · Lagatexti · 2024-01-01