Heimild · Viðtal
Sólveig Anna á Útvarpi Sögu um evru, atvinnuleysi og verkalýðshreyfinguna
Skoða upprunalega heimild/grein →
Viðtal Péturs Gunnlaugssonar við Sólveigu Önnu Jónsdóttur, formann Eflingar, í síðdegisútvarpi Útvarps Sögu 15. júlí 2026, um 40 mínútur. Þar færir hún rök gegn ESB-aðild og evru út frá sjónarhóli verkafólks: innri gengisfelling, atvinnuleysi í evrukreppunni, viðspyrna Íslands eftir hrun, stéttarfélagsaðild og íslenska vinnumarkaðslíkanið. Valdar fullyrðingar eru staðreyndaskoðaðar.
Í viðtalinu færir Sólveig Anna rök gegn ESB-aðild og upptöku evru út frá sjónarhóli verka- og láglaunafólks. Hún telur að með evru þyrfti Ísland að mæta áföllum með innri gengisfellingu eins og Grikkland og Spánn í evrukreppunni, að íslenska vinnumarkaðslíkanið, með um 90% stéttarfélagsaðild og frjálsum samningsrétti, gæti ekki lifað aðild af í óbreyttri mynd, og að Ísland hafi náð viðspyrnu fyrr eftir hrunið 2008 en evruríkin sem fóru í gegnum niðurskurðaraðlögun. Hún tekur fram að hún tali fyrir sig sjálfa; hvorki Efling né ASÍ hafa tekið formlega afstöðu til málsins. Hér að neðan eru staðreyndaskoðaðar átta fullyrðingar úr viðtalinu, þar af ein frá þáttastjórnanda.
Þessi síða skoðar valdar fullyrðingar úr efninu. Markmiðið er ekki að meta efnið í heild eða segja fólki hvað það á að kjósa, heldur að kanna hvort einstakar fullyrðingar standist og hvaða samhengi vantar.
Skoðaðar fullyrðingar (8)
- Rétt ×1
- Að mestu rétt ×4
- Rétt en villandi ×2
- Að mestu rangt ×1
Eru 90 prósent launafólks á Íslandi í stéttarfélögum og er það einsdæmi?
Talan stenst: samkvæmt OECD voru 90,6% íslensks launafólks í stéttarfélögum árið 2023, hæsta hlutfall allra ríkja í gögnum OECD, og skýrsla sérfræðingahóps stjórnvalda frá því í maí 2026 segir það sama: um 90%, hæst í OECD og hefur hækkað á meðan hlutfallið lækkar víðast annars staðar.
Studdi ASÍ ESB-aðild opinberlega eftir hrun en hætti því fyrir löngu?
Fyrri hlutinn er staðfestur með frumskjali: ársfundur ASÍ í október 2008 ályktaði að yfirlýsing um aðildarumsókn og upptöku evru væri „eina færa leiðin“, og aukaársfundur í mars 2009 setti samningsmarkmið. Seinni hlutinn er nálægt réttu en flóknari: engar nýlegar þingsamþykktir árétta stefnuna, en á stefnusíðu ASÍ stendur gamli textinn enn óbreyttur.
Gæti ESB-aðild takmarkað rétt íslenskra stéttarfélaga til vinnustöðvana?
Dómaframkvæmd Evrópudómstólsins (Viking og Laval 2007) setur aðgerðum stéttarfélaga skorður þegar þær rekast á fjórfrelsið, svo kjarninn er ekki úr lausu lofti gripinn. En tvennt vantar: ESB hefur enga heimild til að setja löggjöf um verkfallsréttinn sjálfan, og sömu skorður gilda nú þegar um Ísland gegnum EES-samninginn, eins og Holship-málið í Noregi sýndi. Aðild breytir því litlu um þetta atriði.
Snerust aðgerðirnar eftir 2008 um að bjarga evrunni og þýskum bönkum á kostnað alþýðufólks?
Kjarninn á sér sterka stoð: samkvæmt rannsókn ESMT í Berlín fóru innan við 5% af 215,9 milljörðum evra í fyrstu tveimur grísku áætlununum í gríska ríkissjóðinn; afgangurinn fór í afborganir, vexti, endurfjármögnun banka og hvata til kröfuhafa, og áhættan færðist frá einkabönkum til skattgreiðenda. Einföldunin er „þýskir bankar“: kröfuhafarnir voru af mörgum þjóðernum, einkabankar tóku á sig meira en helmings niðurfærslu 2012 og endurfjármögnunin rann til grískra banka.
Fóru evruríkin í gegnum kreppuna með innri gengisfellingu, atvinnuleysi og niðurskurði?
Lýsingin á reynslu Grikklands, Spánar og Portúgals stenst vel: atvinnuleysi fór hæst í 27,5% í Grikklandi og 26,1% á Spáni árið 2013, grísk lögbundin lágmarkslaun voru lækkuð um 22% árið 2012 og lífeyrir skertur oftar en tíu sinnum. Það sem vantar er að evrusvæðið hefur líka aðrar aðlögunarleiðir: neyðarlán, aðgerðir seðlabankans og sameiginleg úrræði eins og í COVID-kreppunni, þar sem engin innri gengisfelling átti sér stað.
Er það augljós staðreynd að mikið innstreymi vinnuafls felli launin?
Fullyrðingin er varfærnari en hún hljómar, „getur haft það að verkum“, og sá möguleiki á sér stoð í hagfræði. En „augljós staðreynd“ ofselur málið: rannsóknir finna að jafnaði lítil áhrif aðflutnings fólks á laun heimafólks, niðurstöður eru umdeildar meðal hagfræðinga, og reynsla Íslands er áratugur metaðflutnings samhliða einni mestu raunlaunahækkun í Evrópu.
Varði áfallið styttra á Íslandi og kom viðspyrnan fyrr en í evruríkjunum?
Samanburðurinn stenst í meginatriðum: landsframleiðsla Íslands náði fyrra hámarki 2015, á Spáni 2017, í Portúgal 2018 og í Grikklandi ekki enn, og atvinnuleysi hér fór hæst í 7,6-9,3% á móti 16,5-27,5% í þessum ríkjum. Það sem vantar er verðmiðinn á íslensku leiðinni: raunlaun lækkuðu um 11-14%, verðbólga fór yfir 18%, verðtryggð og gengistryggð lán heimila stukku upp og fjármagnshöft giltu til 2017.
Grefur lágmarkslaunatilskipun ESB undan íslenska kjarasamningslíkaninu?
Spurningin er í reynd fullyrðing, og hún stangast á við texta tilskipunarinnar: hún leggur enga skyldu á ríki þar sem laun ráðast eingöngu af kjarasamningum til að lögfesta lágmarkslaun, sex ESB-ríki gera það ekki eftir sem áður, og í nóvember 2025 felldi Evrópudómstóllinn bindandi launaviðmið tilskipunarinnar úr gildi þar sem ESB hefur ekki löggjafarvald um laun. Sólveig Anna tók spurningunni sjálf með fyrirvara.
Brot úr efninu
Hér eru birt valin brot úr upprunalegu efni, í kringum þær fullyrðingar sem skoðaðar eru. Sjá upprunann fyrir samhengi í heild.
Við erum með kerfi sem er þannig að 90 prósent launafólks eru í stéttarfélögum. Þetta er einstakt á heimsvísu. [...] henni hefur ekkert farið aftur. Hún er svona mikil og hefur verið það [...] meðan að þróunin í löndum Evrópusambandsins er ólík.
Færi svo að við tækjum upp evruna og legðum krónuna til hliðar, þá væri þessi leið sem evrulöndin þurfa að fara, leið innri gengisfellingar svokallaðrar þegar áföll, kreppur dynja á, sú leið sem við þyrftum að fara. [...] hún er þá tekin út með mjög háu atvinnuleysi, hún er tekin út með mjög miklum og viðvarandi niðurskurði, hún er tekin út með raunverulegum launalækkunum, með lækkunum á ellilífeyri, bótum og svo framvegis.
Leiðin sem við höfum getað farið hér, sem er að láta gengið taka höggið, auðvitað er það slæmt, en það ástand hefur þó varað styttra og við höfum náð viðspyrnu fyrr.
[Pétur:] Þannig að Evrópusambandið gæti takmarkað rétt stéttarfélaga á Íslandi, ef við værum í Evrópusambandinu, til að beita vinnustöðvun? [Sólveig Anna:] Já, meðal annars.
Á árunum eftir hrun, þegar farið var í fyrri tilraunina, þá var það opinber afstaða Alþýðusambandsins að Ísland ætti að ganga í Evrópusambandið, en það er langt síðan að það hefur verið opinber afstaða Alþýðusambandsins.
Ef við bara hugsum um vinnuaflið sem svona einstaka vöru sem gengur kaupum og sölum á markaði [...] þá gefur það auðvitað augaleið að ef mikið innstreymi er af þessari vöru inn á markað, þá getur það haft það að verkum að verð vörunnar fellur. Þetta er auðvitað bara frekar augljós staðreynd.
Þær aðgerðir sem gripið var til á vettvangi Evrópusambandsins og hjá stofnunum Evrópusambandsins til þess að bjarga evrunni, þær snerust að miklu leyti um það að grípa til ráðstafana til að bjarga evrunni og þýskum bönkum á kostnað alþýðufólks.
[Pétur:] Evrópusambandið hefur samþykkt tilskipun um lágmarkslaun. Við Íslendingar erum ekki með lágmarkslaun [...] hefur þú áhyggjur af því að evrópskar reglur um lágmarkslaun grafi undan íslenska kjarasamningslíkaninu? [Sólveig Anna:] Þessu er mismunandi farið [...] það hefur verið mjög mikil andstaða hjá mörgum Evrópulöndum við það að lágmarkslaun séu lögfest með þessum hætti.
Athugasemdir
Viðtalið er um 40 mínútur og er ekki birt hér í heild; sýnd eru brot í kringum staðreyndaskoðaðar fullyrðingar. Brotin eru umrituð eftir hljóðupptökunni og [...] merkir úrfellingu; tímakóðar eru námundaðir. Fullyrðing s-08 er borin fram af þáttastjórnanda og er staðreyndaskoðuð sem slík; svar Sólveigar Önnu er sýnt með. Útvarp Saga tekur eindregna afstöðu gegn ESB-aðild í umfjöllun sinni; staðreyndaskoðunin hér tekur til einstakra fullyrðinga, ekki miðilsins.