Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Viðtal

Eru 90 prósent launafólks á Íslandi í stéttarfélögum og er það einsdæmi?

Rétt

Fullyrðingin

„Við erum með kerfi sem er þannig að 90 prósent launafólks eru í stéttarfélögum. Þetta er einstakt á heimsvísu. [...] Það sem er líka einstakt með stéttarfélagsaðildinni hér á Íslandi er það að henni hefur ekkert farið aftur. Hún er svona mikil og hefur verið það og það er engin breyting sem hefur orðið þar á, meðan að þróunin í löndum Evrópusambandsins er ólík.“

Skoðuð fullyrðing: Um 90% launafólks á Íslandi séu í stéttarfélögum, hlutfallið sé einstakt á heimsvísu og hafi ekki lækkað, ólíkt þróuninni í ríkjum Evrópusambandsins.

Talan stenst: samkvæmt OECD voru 90,6% íslensks launafólks í stéttarfélögum árið 2023, hæsta hlutfall allra ríkja í gögnum OECD, og skýrsla sérfræðingahóps stjórnvalda frá því í maí 2026 segir það sama: um 90%, hæst í OECD og hefur hækkað á meðan hlutfallið lækkar víðast annars staðar.

Hvað er rétt?

  • Samkvæmt OECD/AIAS voru 90,6% launafólks á Íslandi í stéttarfélagi árið 2023, hæsta hlutfallið meðal þeirra 40 ríkja sem gögnin ná til; Svíþjóð er næst með 65,9%.
  • Skýrsla sérfræðingahóps stjórnvalda um valkosti í gjaldmiðlamálum (maí 2026) segir skýrt að aðildin sé um 90%, sú hæsta í OECD, og hafi hækkað með tímanum, andstætt alþjóðlegri þróun.
  • Hlutfallið hefur haldist stöðugt í kringum 90-92% frá 2019 samkvæmt OECD.

Hvað vantar í samhengið?

  • Hátt hlutfall er að hluta innbyggt í kerfið, ekki hrein einstaklingsákvörðun: samkvæmt starfskjaralögum nr. 55/1980 ber atvinnurekendum að halda eftir iðgjaldi til stéttarfélags af launum, líka hjá ófélagsbundnum, forgangsréttarákvæði kjarasamninga veita félagsmönnum forgang að störfum og sjúkra-, orlofs- og fræðslusjóðir félaganna fylgja aðildinni. Aðild er því sjálfgefna staðan; Sólveig Anna lýsti því sjálf í viðtalinu að fólk sé sjálfkrafa skráð í félagið.
  • Aðild að stéttarfélagi er engu að síður frjáls að lögum; forgangsréttarákvæði eru ekki skylduaðild og dómaframkvæmd hefur staðfest hvort tveggja frá 1945.
  • Aðild að stéttarfélögum er afar misjöfn innan ESB, frá um 6% í Eistlandi og 10% í Frakklandi upp í 66% í Svíþjóð; hún ræðst af innlendu skipulagi vinnumarkaðar, ekki af reglum sambandsins.
  • Í gögnum OECD nær samanburðurinn til 40 ríkja; fullyrðingin „einstakt á heimsvísu“ er studd í þeim gögnum en alþjóðleg gagnasöfn ná ekki til allra ríkja heims.

Niðurstaða

Talan er rétt og reyndar varfærin í öllum nýlegum gögnum. Samkvæmt gagnasafni OECD og AIAS um kjarasamninga voru 90,6% íslensks launafólks í stéttarfélagi árið 2023, hæsta hlutfall allra 40 ríkja sem gögnin ná til. Næst kemur Svíþjóð með 65,9%, og munurinn á Íslandi og öðrum ríkjum er því ekki blæbrigði heldur stórt stökk.

Fullyrðingin um að aðildin hafi ekki minnkað stenst líka. Í skýrslu sérfræðingahóps sem fjármála- og efnahagsráðuneytið fékk til að meta valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum, útgefinni 29. maí 2026, segir í kafla um vinnumarkaðinn að aðild sé um 90%, sú hæsta í OECD, og að hún hafi hækkað með tímanum, andstætt alþjóðlegri þróun. Sólveig Anna vísaði einmitt til þessarar skýrslu í viðtalinu, og endursögn hennar á efni skýrslunnar er nákvæm.

Rétt er þó að skýra hvers vegna hlutfallið er svona hátt, því það er að hluta innbyggt í kerfið fremur en hrein einstaklingsákvörðun. Aðild að stéttarfélagi er frjáls að lögum og forgangsréttarákvæði kjarasamninga eru ekki skylduaðild; dómaframkvæmd hefur staðfest hvort tveggja frá 1945. En samkvæmt starfskjaralögum nr. 55/1980 ber atvinnurekendum að halda eftir iðgjaldi til stéttarfélags af launum samkvæmt reglum kjarasamninga, og ófélagsbundnir greiða líka; hjá hinu opinbera er það beinlínis lögfest í lögum nr. 94/1986. Þegar gjaldið er hvort sem er dregið af laununum, félagsmenn hafa forgang að störfum samkvæmt forgangsréttarákvæðum og sjúkra-, orlofs- og fræðslusjóðir fylgja aðildinni, er aðild sjálfgefna staðan. Sólveig Anna lýsti því sjálf í viðtalinu að fólk sé sjálfkrafa skráð í félagið. Talan 90% mælir því fyrst og fremst hve margir eru skráðir og greiða, ekki hve margir hafa tekið virka ákvörðun um að vera í stéttarfélagi.

Um samanburðinn gildir tvennt. Annars vegar nær samanburður OECD til 40 ríkja; „einstakt á heimsvísu” er studd fullyrðing í þeim gögnum, en gagnasöfn ná ekki til allra ríkja heims. Hins vegar er aðild að stéttarfélögum afar misjöfn innan ESB, frá um 6% í Eistlandi upp í 66% í Svíþjóð. Hún ræðst af innlendu skipulagi vinnumarkaðarins, til dæmis forgangsréttarákvæðum og innheimtufyrirkomulaginu hér á landi og atvinnuleysistryggingum í höndum stéttarfélaga á Norðurlöndum, ekki af reglum Evrópusambandsins. Há eða lág aðild fylgir því hvorki aðild að sambandinu né stöðu utan þess.

Heimildir

  1. Iceland: Main indicators and characteristics of collective bargaining (aðild 90,6% 2023, hæst í OECD) · OECD/AIAS ICTWSS · Hagtölur · 2025-10-01
  2. Trade union density (gagnasafn OECD, 40 ríki) · OECD · Hagtölur
  3. Skýrsla sérfræðingahóps um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum (kafli um vinnumarkað, bls. 74) · Fjármála- og efnahagsráðuneytið · Opinber heimild · 2026-05-29
  4. Aðild að stéttarfélögum 2014 (86,4% launafólks; konur 90,9%, karlar 81,7%) · Hagstofa Íslands · Hagtölur
  5. Félagsgjöld (atvinnurekendum ber að halda eftir iðgjaldi til stéttarfélags; ófélagsbundnir greiða líka) · Vinnuréttarvefur ASÍ · Lagatexti
  6. Forgangsréttarákvæði (félagsmenn hafa forgang að störfum; ekki skylduaðild, standast lög samkvæmt dómaframkvæmd frá 1945) · Vinnuréttarvefur ASÍ · Lagatexti

Fullyrðingin kemur einnig fram