Efni
Atvinnustig og vinnumarkaður í samanburði við ESB-ríki.
Talan stenst: samkvæmt OECD voru 90,6% íslensks launafólks í stéttarfélögum árið 2023, hæsta hlutfall allra ríkja í gögnum OECD, og skýrsla sérfræðingahóps stjórnvalda frá því í maí 2026 segir það sama: um 90%, hæst í OECD og hefur hækkað á meðan hlutfallið lækkar víðast annars staðar.
Dómaframkvæmd Evrópudómstólsins (Viking og Laval 2007) setur aðgerðum stéttarfélaga skorður þegar þær rekast á fjórfrelsið, svo kjarninn er ekki úr lausu lofti gripinn. En tvennt vantar: ESB hefur enga heimild til að setja löggjöf um verkfallsréttinn sjálfan, og sömu skorður gilda nú þegar um Ísland gegnum EES-samninginn, eins og Holship-málið í Noregi sýndi. Aðild breytir því litlu um þetta atriði.
Lýsingin á reynslu Grikklands, Spánar og Portúgals stenst vel: atvinnuleysi fór hæst í 27,5% í Grikklandi og 26,1% á Spáni árið 2013, grísk lögbundin lágmarkslaun voru lækkuð um 22% árið 2012 og lífeyrir skertur oftar en tíu sinnum. Það sem vantar er að evrusvæðið hefur líka aðrar aðlögunarleiðir: neyðarlán, aðgerðir seðlabankans og sameiginleg úrræði eins og í COVID-kreppunni, þar sem engin innri gengisfelling átti sér stað.
Fullyrðingin er varfærnari en hún hljómar, „getur haft það að verkum“, og sá möguleiki á sér stoð í hagfræði. En „augljós staðreynd“ ofselur málið: rannsóknir finna að jafnaði lítil áhrif aðflutnings fólks á laun heimafólks, niðurstöður eru umdeildar meðal hagfræðinga, og reynsla Íslands er áratugur metaðflutnings samhliða einni mestu raunlaunahækkun í Evrópu.
Samanburðurinn stenst í meginatriðum: landsframleiðsla Íslands náði fyrra hámarki 2015, á Spáni 2017, í Portúgal 2018 og í Grikklandi ekki enn, og atvinnuleysi hér fór hæst í 7,6-9,3% á móti 16,5-27,5% í þessum ríkjum. Það sem vantar er verðmiðinn á íslensku leiðinni: raunlaun lækkuðu um 11-14%, verðbólga fór yfir 18%, verðtryggð og gengistryggð lán heimila stukku upp og fjármagnshöft giltu til 2017.
Spurningin er í reynd fullyrðing, og hún stangast á við texta tilskipunarinnar: hún leggur enga skyldu á ríki þar sem laun ráðast eingöngu af kjarasamningum til að lögfesta lágmarkslaun, sex ESB-ríki gera það ekki eftir sem áður, og í nóvember 2025 felldi Evrópudómstóllinn bindandi launaviðmið tilskipunarinnar úr gildi þar sem ESB hefur ekki löggjafarvald um laun. Sólveig Anna tók spurningunni sjálf með fyrirvara.
Talan er ekki ofmælt: atvinnuleysi ungs fólks í Finnlandi var 26,5% í maí 2026, hæst þeirra ESB-ríkja sem birta mánaðartölur. En „fjórði hver ungur Finni“ mistúlkar hlutfallið, sem nær aðeins til ungs fólks á vinnumarkaði, ekki allra ungra Finna, og Finnland er valið dæmi: Svíþjóð, án evru, er næsthæst, og lægstu ríkin eru evruríki.