Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Viðtal

Grefur lágmarkslaunatilskipun ESB undan íslenska kjarasamningslíkaninu?

Að mestu rangt

Fullyrðingin

„Evrópusambandið hefur samþykkt tilskipun um lágmarkslaun. Við Íslendingar erum ekki með lágmarkslaun, og þá er spurningin þessi: hefur þú áhyggjur af því að evrópskar reglur um lágmarkslaun grafi undan íslenska kjarasamningslíkaninu? [...] Alþingi ákveður ekki lágmarkslaun, en við gerum það gegnum kjarasamninga. [...] Ef við göngum í Evrópusambandið, þá göngumst við undir samþykktar tilskipanir Evrópusambandsins um lágmarkslaun.“

Skoðuð fullyrðing: Lágmarkslaunatilskipun ESB myndi grafa undan íslenska kjarasamningslíkaninu, þar sem laun eru ákveðin í kjarasamningum en ekki með lögum, ef Ísland gengi í sambandið.

Spurningin er í reynd fullyrðing, og hún stangast á við texta tilskipunarinnar: hún leggur enga skyldu á ríki þar sem laun ráðast eingöngu af kjarasamningum til að lögfesta lágmarkslaun, sex ESB-ríki gera það ekki eftir sem áður, og í nóvember 2025 felldi Evrópudómstóllinn bindandi launaviðmið tilskipunarinnar úr gildi þar sem ESB hefur ekki löggjafarvald um laun. Sólveig Anna tók spurningunni sjálf með fyrirvara.

Hvað er rétt?

  • Tilskipunin er til (2022/2041, samþykkt 19. október 2022) og á Íslandi eru lágmarkslaun ekki lögfest heldur samin: kjarasamningsbundin laun eru lágmarkskjör allra í starfsgreininni samkvæmt lögum nr. 55/1980.
  • Ótti Norðurlandanna við fordæmið var raunverulegur: Danmörk, með stuðningi Svíþjóðar, höfðaði ógildingarmál gegn tilskipuninni.

Hvað er rangt eða vantar?

  • Tilskipunin segir skýrt (1. gr. 4. mgr.) að hún skyldi engin ríki þar sem launamyndun er alfarið í kjarasamningum til að taka upp lögbundin lágmarkslaun né til að lýsa kjarasamninga algilda; sex ESB-ríki (Danmörk, Svíþjóð, Finnland, Austurríki, Ítalía og Kýpur) eru áfram án lögbundinna lágmarkslauna.
  • Í dómi 11. nóvember 2025 (mál C-19/23) felldi Evrópudómstóllinn bindandi viðmið tilskipunarinnar um upphæð lögbundinna lágmarkslauna úr gildi, einmitt vegna þess að 5. mgr. 153. gr. sáttmálans undanskilur laun löggjafarvaldi ESB; dómurinn staðfesti að tilskipunin hróflar ekki við vali ríkja á launamyndunarkerfi.
  • Eina virka skylda tilskipunarinnar gagnvart kjarasamningsríkjum á heldur ekki við um Ísland: ríki þar sem minna en 80% launafólks falla undir kjarasamninga þurfa að gera aðgerðaáætlun til að efla kjarasamningsgerð, en hér á landi er hlutfallið um 90% samkvæmt OECD.
  • Tilskipunin gildir ekki á Íslandi í dag: hún er ekki merkt EES-tæk af hálfu ESB, engin ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar er til um upptöku hennar og í EES-gagnagrunni Stjórnarráðsins er hún enn í skoðun; Noregur hefur formlega komist að þeirri niðurstöðu að hún sé ekki EES-tæk.
  • Sólveig Anna gerði sjálf fyrirvara við forsendu spurningarinnar í svari sínu: hún benti á að þessu sé „mismunandi farið“ og að mörg Evrópuríki hafi einmitt lagst gegn lögfestingu lágmarkslauna; áhyggjur hennar sneru að öðru, að evrópsk þróun í stéttarfélagsaðild bærist hingað.

Niðurstaða

Spurning þáttastjórnandans er í reynd fullyrðing, að evrópskar reglur um lágmarkslaun grafi undan íslenska kjarasamningslíkaninu, og hún þarf ekki að vera röng til að vera villandi. Hér stangast hún þó beinlínis á við texta tilskipunarinnar og nýjan dóm Evrópudómstólsins.

Forsendurnar eru réttar: tilskipun ESB um viðunandi lágmarkslaun var samþykkt í október 2022, og á Íslandi eru lágmarkslaun ekki ákveðin af Alþingi heldur í kjarasamningum, sem samkvæmt lögum nr. 55/1980 gilda sem lágmarkskjör fyrir alla í starfsgreininni. Íslenska fyrirkomulagið er því einmitt af því tagi sem spurningin lýsir.

Niðurstaðan fylgir hins vegar ekki. Tilskipunin segir skýrt, í 4. mgr. 1. gr., að ekkert í henni skyldi ríki þar sem launamyndun er alfarið í kjarasamningum til að taka upp lögbundin lágmarkslaun eða lýsa kjarasamninga algilda. Sex ESB-ríki, Danmörk, Svíþjóð, Finnland, Austurríki, Ítalía og Kýpur, eru áfram án lögbundinna lágmarkslauna. Danmörk höfðaði engu að síður ógildingarmál, með stuðningi Svíþjóðar, af ótta við fordæmið, og niðurstaðan í nóvember 2025 styrkti fremur en veikti stöðu kjarasamningslíkana: Evrópudómstóllinn felldi bindandi viðmið tilskipunarinnar um upphæð lögbundinna lágmarkslauna úr gildi, með vísan til þess að 5. mgr. 153. gr. sáttmálans um starfshætti ESB undanskilur laun löggjafarvaldi sambandsins, og staðfesti að tilskipunin hróflar ekki við vali ríkja á launamyndunarkerfi. Eina virka skylda tilskipunarinnar gagnvart slíkum ríkjum ætti heldur ekki við hér: aðgerðaáætlun til að efla kjarasamningsgerð þurfa aðeins þau ríki að gera þar sem minna en 80% launafólks falla undir kjarasamninga, en á Íslandi er hlutfallið um 90%.

Staða Íslands í dag bætir enn einu lagi við: tilskipunin gildir hér ekki. Hún er ekki merkt EES-tæk af hálfu ESB, engin ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar er til um upptöku hennar og í EES-gagnagrunni Stjórnarráðsins er hún skráð í skoðun. Noregur hefur formlega komist að þeirri niðurstöðu að hún sé ekki EES-tæk, þótt framkvæmdastjórn ESB sé á öðru máli, svo málið er óútkljáð innan EES. Forsenda spurningarinnar, að við inngöngu í ESB tæki Ísland tilskipunina yfir, er hins vegar rétt; þá giltu jafnframt undanþáguákvæði hennar fyrir kjarasamningskerfi.

Rétt er að halda til haga að Sólveig Anna tók spurningunni með fyrirvara. Hún benti á að þessu sé „mismunandi farið” innan sambandsins og að mörg Evrópuríki hafi einmitt lagst gegn lögfestingu lágmarkslauna; áhyggjur hennar sneru að öðru, að evrópsk þróun í stéttarfélagsaðild gæti borist hingað. Fullyrðingin sem spurningin ber með sér stenst því að mestu leyti ekki, þótt umræðan um áhrif ESB-réttar á norræn kjarasamningslíkön sé raunveruleg.

Heimildir

  1. Tilskipun (ESB) 2022/2041 um viðunandi lágmarkslaun (1. gr. 4. mgr.: engin skylda til að lögfesta lágmarkslaun þar sem laun ráðast af kjarasamningum) · EUR-Lex · Lagatexti · 2022-10-19
  2. Parliament adopts new rules on adequate minimum wages (21 af 27 ríkjum með lögbundin lágmarkslaun; í hinum sex ráðast laun af kjarasamningum) · Evrópuþingið · Opinber heimild · 2022-09-14
  3. Mál C-19/23, Danmörk gegn Evrópuþinginu og ráðinu (bindandi launaviðmið felld úr gildi; tilskipunin stendur að öðru leyti) · Mannréttindastofnun ESB (FRA), dómareifun · Lagatexti · 2025-11-11
  4. Commission welcomes the judgment of the EU Court largely confirming the validity of the Directive on adequate minimum wages · Framkvæmdastjórn ESB · Opinber heimild · 2025-11-11
  5. Lög nr. 55/1980 um starfskjör launafólks (1. gr.: samningsbundin laun eru lágmarkskjör allra í starfsgreininni) · Alþingi · Lagatexti
  6. Iceland: Main indicators and characteristics of collective bargaining (um 90% launafólks falla undir kjarasamninga) · OECD/AIAS ICTWSS · Hagtölur · 2025-10-01
  7. Tilskipun (ESB) 2022/2041 í EES-gagnagrunni Stjórnarráðsins (í skoðun; ekki tekin upp í EES-samninginn) · Stjórnarráð Íslands · Opinber heimild
  8. EU/EØS-nytt 18. nóvember 2025 (tilskipunin ekki merkt EES-tæk; Noregur telur hana ekki EES-tæka) · Stórþingið, Noregi · Opinber heimild · 2025-11-18