Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Grein

Myndi evran spara heimilunum um 100 milljarða króna á ári í vexti?

Að mestu rétt

Fullyrðingin

„Íslensk heimili skulda í dag hátt í 3.000 milljarða króna vegna fasteignalána. Vaxtamunur milli Íslands og evrusvæðisins er um fimm prósentustig. Ef við tækjum upp evru myndi þessi munur, varlega áætlað, skila heimilunum lægri vaxtakostnaði upp á um 100 milljarða króna á ári.“

Skoðuð fullyrðing: Vaxtamunur milli Íslands og evrusvæðisins, um fimm prósentustig af tæplega 3.000 milljarða króna fasteignalánum heimila, myndi skila heimilunum um 100 milljarða króna lægri vaxtakostnaði á ári ef evra væri tekin upp.

Tölurnar standast hver um sig: útistandandi íbúðalán heimila voru tæpir 2.900 milljarðar króna í lok árs 2025 og munur á nafnvöxtum óverðtryggðra íbúðalána við evrusvæðið var um 5 til 7 prósentustig eftir lánaformi vorið og sumarið 2026. Óháð greining metur árlegan mun á vaxtabyrði heimila 90 til 137 milljarða, miðmat 108, svo 100 milljarðar eru innan þess bils. Að munurinn skilaði sér að fullu til heimila eftir evruupptöku er hins vegar forsenda, ekki staðreynd.

Hvað er rétt?

  • Útistandandi íbúðalán heimila námu 2.896,5 milljörðum króna í lok árs 2025 samkvæmt tölum Seðlabankans; „hátt í 3.000 milljarða“ stenst.
  • Nafnvaxtamunurinn stenst: óverðtryggðir íbúðalánavextir lánastofnana voru á bilinu um 8,3 til 10,4% sumarið 2026 á móti 3,35–3,44% meðalvöxtum íbúðalána á evrusvæðinu.
  • Óháð greining Gauta B. Eggertssonar frá júní 2026, sem greinin gat ekki byggt á, metur árlegan mun á vaxtabyrði heimila 90 til 137 milljarða króna eftir forsendum; „varlega áætlað“ 100 milljarðar fellur innan bilsins.

Hvað vantar í samhengið?

  • Hluti nafnvaxtamunarins er verðbólguuppbót fremur en raunbyrði: verðbólga var 5,2% á Íslandi í apríl 2026 en um 3% á evrusvæðinu, og raunvaxtamunurinn er metinn 3,7 til 4,7 prósentustig eftir lánaformi.
  • Að vaxtamunurinn hyrfi að fullu við evruupptöku er forsenda útreikningsins; evra tryggir ekki sjálfkrafa evrópsk lánakjör á íslenskum lánum og aðlögunin tæki tíma.

Niðurstaða

Allir þrír liðir fullyrðingarinnar eiga sér stoð í frumgögnum. Skuldastofninn er 2.896,5 milljarðar króna samkvæmt Seðlabankanum fyrir lok árs 2025 og hafði vaxið lítillega fram á vor. Nafnvaxtamunurinn mælist um 5 til 7 prósentustig eftir lánaformi: óverðtryggðir breytilegir vextir lánastofnana eru 9,15 til 10,25% og fastir vextir 8,25 til 10,44% samkvæmt samanburðaryfirliti Aurbjargar í júlí 2026, og meðaltal breytilegra óverðtryggðra vaxta bankanna í mars var um 9,2% samkvæmt samanburði Gauta, á móti um 3,4% meðalvöxtum íbúðalána á evrusvæðinu. Einföld margföldun með fimm prósentustigum gæfi um 145 milljarða á ári; afslátturinn niður í 100 er því raunverulega varfærinn, og óháð raunvaxtagreining Gauta B. Eggertssonar, sem birtist rúmum þremur vikum eftir greinina, lenti á bilinu 90 til 137 milljörðum með miðmat 108.

Tveir fyrirvarar skipta máli. Annars vegar er hluti nafnvaxtamunarins verðbólguuppbót: verðbólga á Íslandi var 5,2% en um 3% á evrusvæðinu, og raunvaxtamunurinn, sem segir til um byrðina til lengdar, er nokkru minni en sá nafnlægi. Hins vegar gerir útreikningurinn ráð fyrir að íslensk heimili fengju evrópsk kjör að fullu og strax, en það ræðst af samkeppni og áhættumati á íslenskum lánamarkaði eftir upptöku. Dæmið um meðalheimilið stenst á sömu forsendum: meðalskuld skuldsettra fjölskyldna var 19,0 milljónir króna árið 2024, svo „um 20 milljónir“ er rétt, þótt miðgildi allra fjölskyldna sé mun lægra og talan nái til allra skulda, ekki aðeins fasteignalána.

Heimildir

  1. Drög að mati á lækkun vaxtakostnaðar íslenskra heimila við upptöku evru (bil 90–137 ma.kr., miðmat 108) · Gauti B. Eggertsson, Brown University · Rannsókn · 2026-06-19
  2. Peningamál 2026/2 (skuldir heimila, meginvextir 7,75%, verðbólga 5,2%) · Seðlabanki Íslands · Opinber heimild · 2026-05-20
  3. Euro area bank interest rate statistics: March 2026 (meðalvextir íbúðalána á evrusvæðinu 3,35%) · Seðlabanki Evrópu (ECB) · Hagtölur · 2026-05-06
  4. Samanburður á vöxtum húsnæðislána (óverðtryggðir breytilegir vextir 9,15–10,25%, fastir 8,25–10,44%) · Aurbjörg · Önnur heimild
  5. Vaxtatafla Landsbankans frá 1. júní 2026 (óverðtryggðir íbúðalánavextir 8,35–10,25%) · Landsbankinn · Önnur heimild · 2026-06-01
  6. Skuldir, eignir og eiginfjárstaða einstaklinga úr skattframtölum (THJ09000, meðalskuld skuldsettra fjölskyldna 19,0 m.kr. 2024) · Hagstofa Íslands · Hagtölur

Fullyrðingin kemur einnig fram