Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Viðtal

Eru aðeins Rússland og Úkraína með hærri vexti en Ísland í Evrópu?

Að mestu rétt

Fullyrðingin

„Þegar maður segir úti hvert vaxtastigið er [...] að það eru bara tvær þjóðir með hærri vexti heldur en Ísland í Evrópu, og það er Rússland og Úkraína, það segir rosalega mikið um stöðuna.“

Skoðuð fullyrðing: Aðeins tvö Evrópuríki, Rússland og Úkraína, séu með hærri vexti en Ísland.

Í grunninn er þetta rétt: Ísland er með langhæstu stýrivexti allra ríkja í ESB, EES og EFTA, 7,75%, og næst kemur Rúmenía með 6,5%. Upptalningin er þó ekki tæmandi: í Hvíta-Rússlandi eru stýrivextir 9,25%, í Tyrklandi 37% og í Georgíu 8,25%, og öll teljast þau til Evrópu í hefðbundnum pólitískum skilningi, Tyrkland og Georgía sem umsóknarríki ESB. Fleiri ríki í hópnum breyta þó ekki kjarnanum: ofar en Ísland eru aðeins ríki í stríði, undir refsiaðgerðum eða í verðbólgukreppu.

Hvað er rétt?

  • Stýrivextir Seðlabanka Íslands voru 7,75% daginn sem viðtalið birtist, þeir hæstu meðal allra ríkja í ESB, EES og EFTA; næsthæstu stýrivextir í þeim hópi voru 6,5% í Rúmeníu og á evrusvæðinu voru þeir 2,25%.
  • Rússland (14,25%) og Úkraína (15%) voru sannarlega með hærri stýrivexti.

Hvað er rangt eða vantar?

  • Fleiri Evrópuríki voru með hærri stýrivexti: Hvíta-Rússland með 9,25%, Tyrkland með 37% og Georgía með 8,25%; tvö síðastnefndu eru umsóknarríki ESB og teljast því til Evrópu í þeim skilningi sem umræðan snýst um.
  • Vaxtamunurinn við evrusvæðið hafði fremur breikkað en mjókkað þegar viðtalið fór fram: Seðlabanki Íslands hækkaði stýrivexti tvisvar á árinu 2026, í 7,5% í mars og 7,75% í maí, en stýrivextir evrusvæðisins voru 2,25% og meðalvextir nýrra húsnæðislána þar um 3,5%.

Niðurstaða

Samanburður á vöxtum milli landa er einfaldastur með stýrivöxtum seðlabanka, og hér er miðað við þá eins og þeir stóðu 10. júlí 2026, daginn sem viðtalið birtist. Talningin sjálf stenst ekki: fyrir utan Rússland og Úkraínu voru að minnsta kosti Hvíta-Rússland, Tyrkland og Georgía með hærri stýrivexti en Ísland, og landfræðileg þrenging á Evrópu dugir ekki til að losna við þau öll, því Hvíta-Rússland liggur alfarið innan álfunnar.

Kjarni samanburðarins lifir samt talninguna af. Ríkin fimm sem tróna yfir Íslandi eiga það sameiginlegt að vera í stríði, undir refsiaðgerðum eða að kljást við langvinna verðbólgukreppu; ekkert ríki með eðlilegt efnahagsástand í Evrópu er með hærri vexti. Innan ESB, EES og EFTA sker Ísland sig úr eitt og sér, með 7,75% stýrivexti á móti 6,5% í Rúmeníu sem kemur næst og 2,25% á evrusvæðinu, og bilið hafði breikkað á árinu 2026 með tveimur vaxtahækkunum Seðlabankans. Fleiri ríki í hópnum sem hún nefnir hefðu því fremur styrkt punktinn en veikt hann.

Heimildir

  1. Meginvextir Seðlabanka Íslands (7,75% frá 20. maí 2026) · Seðlabanki Íslands · Opinber heimild
  2. Key ECB interest rates (innlánsvextir 2,25% frá 17. júní 2026) · Seðlabanki Evrópu · Opinber heimild
  3. MFI interest rate statistics, maí 2026 (meðalvextir nýrra húsnæðislána á evrusvæðinu 3,48%) · Seðlabanki Evrópu · Hagtölur · 2026-07-03
  4. Bank of Russia key rate (14,25% frá 22. júní 2026) · Seðlabanki Rússlands · Opinber heimild
  5. NBU keeps its key policy rate at 15% (ákvörðun 18. júní 2026) · Seðlabanki Úkraínu · Opinber heimild · 2026-06-18
  6. Central Bank interest rates: one-week repo (37% frá janúar 2026) · Seðlabanki Tyrklands · Opinber heimild
  7. Belarus central bank drops refinancing rate to 9.25% (frá 1. júní 2026) · BELTA · Fjölmiðill · 2026-05-20
  8. The National Bank of Georgia keeps the monetary policy rate at 8.25% (ákvörðun 17. júní 2026) · Seðlabanki Georgíu · Opinber heimild · 2026-06-17