Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Viðtal

Lækkaði matarkarfan um 25 til 30 prósent í Svíþjóð og Finnlandi við ESB-aðild?

Rangt samhengi

Fullyrðingin

„Við erum með skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands [...] vextir munu lækka; matarkarfan, hún mun lækka eins og hún gerði í Svíþjóð og Finnlandi, um 25 til 30 prósent.“

Skoðuð fullyrðing: Matarkarfan hafi lækkað um 25 til 30 prósent í Svíþjóð og Finnlandi við inngönguna í ESB og muni lækka á sama hátt á Íslandi, samkvæmt svörum Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands.

Talan er til í svörum Hagfræðistofnunar, en hún mælir annað: lækkun á hlutfallslegu matvöruverði landanna gagnvart ESB-meðaltali yfir áratuginn 1990 til 2000, sem hefst fimm árum fyrir aðild og litast af gengishruni beggja gjaldmiðla 1992. Mæld lækkun við aðildina sjálfa var um 8 til 11 prósent í Finnlandi og nær engin í Svíþjóð, þar sem stóra lækkunin kom árið 1996 með innlendri lækkun matarskatts. Hagfræðistofnun orðar tenginguna við aðild sjálf varlega og notar 25 prósenta lækkun á Íslandi sem forsendu í reikningsdæmi, ekki sem niðurstöðu.

Hvað er rétt?

  • Matvöruverð lækkaði merkjanlega í Finnlandi við inngönguna 1995: um 8 til 9 prósent strax á fyrsta ári og um 11 prósent frá 1994 til 1997; verð til bænda lækkaði um 40 til 50 prósent.
  • Svör Hagfræðistofnunar eru til og þar stendur að hlutfallslegt verð á matvörum í Finnlandi og Svíþjóð hafi lækkað um 25 til 30 prósent milli 1990 og 2000 og að freistandi sé að tengja muninn við aðildina.

Hvað er rangt eða vantar?

  • Í Svíþjóð lækkaði matarkarfan ekki við aðildina: milli 1994 og 1995 hækkaði matvöruverð um 0,8 prósent á sama tíma og neysluvörur almennt hækkuðu um 2,4 prósent. Merkjanlega lækkunin kom árið 1996 þegar matarskatturinn var lækkaður úr 21 í 12 prósent, innlend ákvörðun sem Jordbruksverket segir ekki hægt að greina frá aðildaráhrifunum.
  • Áratugartalan hefst 1990, fimm árum fyrir aðild, og bæði finnska markið og sænska krónan hrundu 1992; lækkun á hlutfallslegu verði yfir þann áratug er því ekki mæling á aðildaráhrifum.
  • Finnska lækkunin var einskiptisbreyting: eftir 1995 hefur matvöruverð í Finnlandi hækkað í takt við almenna verðbólgu, og virðisaukaskattur á mat hækkaði þar úr 12 í 17 prósent við aðildina.
  • Stór hluti íslenska verðmunarins liggur í tollvernd búvara, og samningsmarkmið meirihluta utanríkismálanefndar er að viðhalda sambærilegum heildarstuðningi við landbúnaðinn, að meðtalinni tollvernd; gangi það eftir dregur það úr verðlækkuninni sem aðild annars skilaði.
  • Hagfræðistofnun bendir sjálf á að lækkun við búðarkassann gæti að hluta verið greidd til baka eftir öðrum leiðum, til dæmis með sköttum, ef beinn stuðningur við bændur kæmi í stað tollverndar; það er leiðin sem farin var með grænmetið 2002, þegar tollar á gúrkum, tómötum og papriku voru felldir niður og beingreiðslur teknar upp í staðinn.

Niðurstaða

Þrjú skref skilja fullyrðinguna frá heimildinni sem hún vísar í. Fyrst verður varfærið orðalag að fullyrðingu: Hagfræðistofnun skrifar að „freistandi“ sé að tengja verðþróunina við aðildina og setur 25 prósenta lækkun á Íslandi fram sem reikniforsendu. Næst færist tímabilið til: 25 til 30 prósenta lækkunin í svörunum er breyting á hlutfallslegu verði yfir allan tíunda áratuginn, en árin 1990 til 1995, fyrir aðild, vega þar þungt, ekki síst vegna gengishruns beggja gjaldmiðla 1992. Loks verður þróun beggja landa að einni tölu, þótt löndin hafi farið hvort sína leið: mælda lækkunin við aðildina sjálfa var um 8 til 11 prósent í Finnlandi en nær engin í Svíþjóð, þar sem munaði mest um innlenda skattalækkun árið eftir.

Fyrir yfirfærsluna á Ísland skiptir samsetning verðmunarins mestu. Matur var 53,5 prósentum dýrari hér en í ESB að meðaltali 2024 samkvæmt sömu svörum, og drjúgur hluti þess munar liggur í tollvernd búvara sem samningsmarkmið meirihluta utanríkismálanefndar gerir beinlínis ráð fyrir að viðhalda í einhverri mynd. Verði tollverndinni skipt út fyrir beinan stuðning, eins og gert var með grænmetið 2002 og eins og Þorgerður lýsir sjálf sem sinni leið fyrr í viðtalinu, lækkar verðið í búðinni en hluti reikningsins flyst yfir á skattgreiðendur; Hagfræðistofnun nefnir þann fyrirvara sérstaklega. Reynsla nágrannalandanna bendir því til raunverulegrar en hóflegri lækkunar en fullyrðingin lofar, og hversu mikillar ræðst af samningsniðurstöðum um tollvernd og stuðning sem enn liggja ekki fyrir.

Sanngjarnari framsetning

Matarkarfan lækkaði um allt að tíund í Finnlandi strax við aðild og hlutfallslegt matvöruverð beggja landa færðist nær ESB-meðaltali á tíunda áratugnum; hversu mikið verð lækkaði hér réðist af því hvað semdist um tollvernd, stuðning við bændur og skatta.

Heimildir

  1. Svör Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands við spurningum utanríkismálanefndar (erindi við 516. mál, 157. lþ., bls. 5–6 um matvöruverð) · Hagfræðistofnun Háskóla Íslands · Alþingi · Rannsókn · 2026-04-30
  2. EU-Finland: First-Year Impressions (matvöruverð lækkaði um 8 til 9 prósent 1995) · Utanríkisráðuneyti Finnlands · Opinber heimild · 1996-01-01
  3. Finnish Agriculture and Rural Industries 2010 (verð til bænda lækkaði um 40 til 50 prósent 1995; matvöruverð fylgdi verðbólgu eftir það) · MTT Economic Research · Rannsókn
  4. Förändringar i matpriserna (verðþróun matvöru í Svíþjóð 1994–1995 og áhrif matarskattslækkunarinnar 1996) · Jordbruksverket · Opinber heimild · 2011-01-01
  5. The most expensive country in the euro area (finnska verðlækkunin við aðild var tímabundin) · Seðlabanki Finnlands · Opinber heimild · 2015-12-01
  6. Íslensk bú í finnsku umhverfi (grænmetisbreytingin 2002: tollar felldir niður og beingreiðslur teknar upp) · Hagfræðistofnun Háskóla Íslands · Rannsókn · 2009-01-01

Fullyrðingin kemur einnig fram