Er ekkert um að semja við ESB þar sem engar varanlegar undanþágur standi til boða?

Fullyrðingin er alhæfing sem hægt er að prófa: ef varanleg umsamin frávik finnast í gildandi rétti ESB er eitthvað um að semja. Sama hugsun gengur víða um umræðuna í líkingu við: ESB sé ekki matseðill eða hlaðborð þar sem ríki velji og hafni. Líkingin á við um regluverkið í heild, enginn fær að sleppa heilum málaflokkum, en hún svarar ekki spurningunni hvort samið sé um afmörkuð frávik. Um svigrúmið vitna frávikin sem þegar hafa verið samin og standa í gildandi rétti. Þau falla í fimm flokka, og flokkunin skiptir máli því í umræðunni er þeim oft blandað saman.

Varanleg frávik samin í aðildarsamningum. Þessi standa í frumrétti ESB og verða ekki felld niður án samþykkis viðkomandi ríkis:

• Álandseyjar (Finnland 1994, bókun 2): takmarkanir á fasteignakaupum þeirra sem ekki hafa álenskan heimilisrétt, og eyjarnar standa utan skattasvæðis ESB fyrir virðisaukaskatt og vörugjöld.
• Heimskautalandbúnaður (Finnland og Svíþjóð 1994, 142. gr.): varanleg heimild til langtímastuðnings við landbúnað norðan 62. breiddarbaugs; framkvæmdastjórnin útfærir hana enn, nú með ákvörðunum frá 2021 og 2022.
• Munntóbak (Svíþjóð 1994, 151. gr. og viðauki XV): sölubann ESB gildir ekki í Svíþjóð; tóbakstilskipunin frá 2014 vísar enn í ákvæðið.
• Hreindýrarækt (Svíþjóð og Finnland 1994, bókun 3): heimilt að veita Sömum einkarétt á hreindýrarækt á hefðbundnum svæðum sínum; Svíþjóð nýtir heimildina.
• Sumarhús á Möltu (2003, bókun 6): Malta heldur reglum sem takmarka kaup ríkisborgara annarra aðildarríkja á aukahúsnæði hafi þeir ekki búið þar í fimm ár.
• Ceuta, Melilla og Kanaríeyjar (Spánn 1985, bókun 2): Ceuta og Melilla standa utan tollabandalagsins og virðisaukaskattssvæðisins; Kanaríeyjar gengu inn í tollabandalagið 1991 en standa utan virðisaukaskattssvæðisins og hafa sérstaka skattheimild (AIEM, nú til ársloka 2027).
• Færeyjar (1972): sáttmálarnir gilda ekki um Færeyjar þótt Danmörk sé aðildarríki.
• Norðurhluti Kýpur (2003, bókun 10): regluverkið er fellt úr gildi á þeim svæðum sem stjórnvöld á Kýpur fara ekki með raunveruleg yfirráð yfir.
• Fjallið Aþos (Grikkland 1979): yfirlýsing við lokagerð aðildarsamningsins um að tekið verði tillit til sérstöðu fjallsins; veikari réttarheimild en bókun en virt í framkvæmd.

Frávik samin inn í almennt regluverk vegna aðildarviðræðna. Malta samdi 2003 um 25 sjómílna stjórnunarsvæði sem stendur í 26. gr. Miðjarðarhafsreglugerðarinnar, og heimild hlutaðeigandi ríkja til að ákveða sjálf heildarafla staðbundinna stofna kom inn í veiðiheimildareglugerðina í janúar 2011, eftir að Ísland varð umsóknarríki; í úttekt Alþjóðamálastofnunar er haft eftir danska sérfræðingnum Ole Poulsen að sá skilningur hafi verið sameiginlegur á göngunum í Brussel að henni væri ætlað að „opna glufu fyrir samningamenn Íslands“.

Undanþágur eldri aðildarríkja, samdar við sáttmálabreytingar. Danmörk stendur utan evrunnar (bókun 16) og dóms- og innanríkismála (bókun 22) og heldur sumarhúsalöggjöf sinni (bókun 32); Írland stendur utan Schengen (bókun 19) og velur þátttöku í dóms- og innanríkismálum máli fyrir mál (bókun 21). Þessar undanþágur urðu til við Maastricht- og Amsterdam-breytingarnar, fyrir ríki sem þegar voru innan sambandsins, og ekkert umsóknarríki hefur fengið sambærilegt í aðildarsamningi. Hér styður flokkunin sannleikskjarna fullyrðingarinnar. Varnarmálahluta dönsku sérstöðunnar felldu Danir sjálfir niður eftir þjóðaratkvæðagreiðslu 2022.

Landfræðileg sérákvæði og almennar heimildir, ótengd aðildarsamningum. Handanhafssvæði Frakklands, Hollands og Danmerkur (þar á meðal Grænland, sem gekk úr sambandinu 1985 með sérstökum sáttmála) og ystu svæði Frakklands, Spánar og Portúgals samkvæmt 349. gr. sáttmálans; Livigno, Büsingen og Helgoland utan tollsvæðisins frá því það var fyrst skilgreint 1968; dioxínundanþága Finnlands og Svíþjóðar fyrir Eystrasaltssíld, sem kom í afleiddan rétt 2001 en ekki úr aðildarsamningi; lengri og þyngri flutningabílar í Finnlandi og Svíþjóð samkvæmt almennri heimild sem öllum aðildarríkjum stendur til boða.

Tímabundið, útrunnið eða ekki undanþága í lagalegum skilningi. Frístundahúsaákvæði Austurríkis frá 1994 var fimm ára aðlögun og rann út árið 2000 (öfugt við dönsku bókunina, sem er varanleg); aðlögun Spánar og Portúgals að fiskveiðistefnunni lauk í reynd 1996; aðlögunarfrestir Austur-Evrópuríkja vegna ræktarlands runnu út á árunum 2011 til 2016; olíuleirsteinsaðlögun Eistlands rann út 2012. Áfengiseinkasölur Svíþjóðar og Finnlands standa hvergi í aðildarlögunum heldur á dómi ESB-dómstólsins í Franzén-málinu, tonnaskattskerfi og fríverslunarmiðstöðin á Madeira eru tímabundin ríkisaðstoðarsamþykki og skattaákvæði Írlands frá Lissabon-ferlinu er túlkunarbókun sem gildir jafnt um öll aðildarríki.

Listinn sýnir tvennt í senn. Annars vegar standast ekki alhæfingarnar sem ganga í báðar áttir í umræðunni: hvorki að ekkert sé um að semja né að frávikalistar í tugatali séu allir varanlegar undanþágur, því þar er blandað saman gildandi frumrétti, útrunnum aðlögunarfrestum og almennum heimildum. Hins vegar stendur eftir kjarni sem dugir gegn fullyrðingunni sem hér er skoðuð: varanleg umsamin frávik eru til og þau urðu til í aðildarviðræðum.

Heimildirnar sem fullyrðingin vísar til segja svo sjálfar báða helminga sögunnar. Stefan Füle stækkunarstjóri sagði í júlí 2010 að engar varanlegar undanþágur frá lögum ESB væru í boði, en á Evrópuþinginu 2011 sagði hann framkvæmdastjórnina reiðubúna að taka tillit til sérkenna og væntinga Íslands og vinna að lausnum sem báðir aðilar sættu sig við. Samningsramminn sem hann starfaði eftir, og Marta Kos sagði í júní 2026 að yrði áfram lagður til grundvallar, kveður á um hvort tveggja: að regluverkið verði tekið upp og að „ef nauðsyn krefur verður samið um sérstakar aðlaganir á regluverkinu“ að teknu tilliti til sérkenna Íslands, þó á grundvelli meginreglna sem innbyggðar eru í regluverkið sjálft. Sérlausn og undanþága eru ekki sami hluturinn í orðfæri ESB, og greinarhöfundur hefur sjálf skrifað að 142. gr. sé útfærsla innan stefnu en ekki undanþága frá henni; sá greinarmunur breytir því þó ekki að frávikin eru umsamin og bindandi hvað sem þau eru kölluð. Hvað Ísland fengi í viðræðum veit hins vegar enginn fyrir fram; fordæmin sanna að samningssvið er til, ekki hver niðurstaðan yrði.