Heimild · Grein
Aðsend grein Ernu Bjarnadóttur „Samræmismat en ekki samningar“
Skoða upprunalega heimild/grein →
Aðsend grein í Morgunblaðinu 11. febrúar 2026 þar sem því er haldið fram að í aðildarferli að ESB sé ekkert raunverulegt samningssvigrúm: engar varanlegar undanþágur standi til boða og það sem kallað er viðræður sé í raun samræmismat og aðlögun að regluverki sambandsins. Hér eru birt brot úr greininni og tvær fullyrðingar staðreyndaskoðaðar.
Greinin færir rök fyrir því að umræðan um að „kíkja í pakkann“ byggist á misskilningi á aðildarferli ESB: ekkert raunverulegt samningssvið sé til, engar varanlegar undanþágur standi til boða og ferlið sé í raun kerfisbundið mat á því hvort umsóknarríki geti tekið upp regluverk sambandsins. Höfundur styðst við hugtök úr samningafræði, ZOPA og BATNA, og kemst að þeirri niðurstöðu að rangnefni sé að tala um samninga þegar um aðlögunarferli sé að ræða. Hér að neðan eru skoðaðar tvær fullyrðingar: annars vegar að engar varanlegar undanþágur standi til boða og því sé ekkert um að semja, hins vegar að viðræðurnar séu samræmismat og aðlögun en ekki samningar.
Þessi síða skoðar valdar fullyrðingar úr efninu. Markmiðið er ekki að meta efnið í heild eða segja fólki hvað það á að kjósa, heldur að kanna hvort einstakar fullyrðingar standist og hvaða samhengi vantar.
Skoðaðar fullyrðingar (2)
- Rangt samhengi ×2
Eru aðildarviðræður við ESB aðeins samræmismat og aðlögun en ekki samningar?
Lýsingin á meginhluta ferlisins er rétt: regluverkið er ekki endurhannað við samningaborðið og framkvæmdastjórn ESB hefur sjálf varað við því að orðið samningaviðræður geti gefið ranga mynd. Alhæfingin um að engin gagnkvæm eftirgjöf eigi sér stað stenst hins vegar ekki: um frávik, fresti og kjör er samið og tilboð gengu í báðar áttir í viðræðum Íslands. Rétt lýsing á rýnivinnunni er þar teygð yfir í ranga ályktun um að ekkert sé samið.
Er ekkert um að semja við ESB þar sem engar varanlegar undanþágur standi til boða?
Yfirlýsingin sem vísað er til er rétt eftir höfð: stækkunarstjóri ESB sagði 2010 að varanlegar undanþágur frá lögum sambandsins væru ekki í boði, og regluverkið í heild er ekki samningsatriði. Ályktunin að því sé ekkert um að semja gengur hins vegar gegn sömu heimildum: samningsramminn fyrir Ísland gerir sjálfur ráð fyrir að samið verði um sérstakar aðlaganir að teknu tilliti til sérkenna Íslands, í aðildarsamningum standa varanleg umsamin frávik frá Álandseyjum til Möltu, og sjávarútvegsstjóri ESB sagði í apríl 2026 að undanþágur yrðu hluti viðræðna við Ísland. Hvað semdist um veit enginn fyrir fram, en að ekkert samningssvið sé til fær ekki stoð í heimildunum sem fullyrðingin byggist á.
Brot úr efninu
Hér eru birt valin brot úr upprunalegu efni, í kringum þær fullyrðingar sem skoðaðar eru. Sjá upprunann fyrir samhengi í heild.
Í umræðunni um „framhald aðildarviðræðna“ við Evrópusambandið hefur verið talað eins og viðfangsefnið lúti lögmálum hefðbundinnar samningatækni. Vísað er til þess að „kíkja í pakkann“, kanna hvað sé í boði og meta hvort niðurstaðan henti Íslandi.
Engar afmarkaðar lágmarkskröfur um varanlegar undanþágur hafa verið nefndar né önnur atriði tilgreind sem Ísland ætlar sér að halda utan sameiginlegs regluverks og geta rúmast innan ZOPA. Þvert á móti liggur fyrir, samkvæmt bæði framkvæmd ESB og yfirlýsingum fyrrverandi stækkunarstjóra sambandsins, að sameiginlega regluverkið sé ófrávíkjanlegt og að engar varanlegar undanþágur standi til boða.
Ef engin efnisleg varanleg undanþága er á borðinu, og ef regluverkið sjálft er ekki samningsatriði, er einfaldlega engin ZOPA til staðar.
Á samningafræðimáli er þetta due diligence og compliance assessment, sem hér er þýtt sem samræmismat en stundum sem áreiðanleikakönnun. Með öðrum orðum: ferli þar sem umsóknarríki metur hvort það vilji, geti og sé reiðubúið að uppfylla skilyrði aðildar að ESB. Í þessum „viðræðum“ á sér ekki stað gagnkvæm eftirgjöf, ekkert „þú færð þetta ef þú gefur hitt eftir“ og því er þetta ekki samningagerð í hefðbundnum skilningi þess orðs.
Ef aðildarferlið er aðlögun að fyrirliggjandi regluverki ber að segja það berum orðum. Ef engar varanlegar undanþágur eru í boði ber að skýra það. Og ef ekkert raunverulegt samningssvigrúm er til staðar er einfaldlega rangt að tala um samninga.
Athugasemdir
Greinin birtist sem aðsend grein í Morgunblaðinu og á mbl.is 11. febrúar 2026. Hér eru birt brot í kringum þær fullyrðingar sem skoðaðar eru; sjá greinina í heild á mbl.is. Sama röksemdafærsla kemur fyrir víðar í umræðunni og eru dæmi um það skráð á síðum fullyrðinganna.