Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Myndband

Hætta fyrirtæki í sjávarútvegi og landbúnaði að fjárfesta vegna óvissu um hvort Ísland verði „inni eða úti“?

Að mestu rangt

Fullyrðingin

„Það myndast veruleg óvissa, af því að fólk veit ekki hvort það verður inni eða úti úr Evrópusambandinu eftir nokkur ár, og þá heldur fólk að sér höndum og hættir að fjárfesta.“

Skoðuð fullyrðing: Á meðan aðildarviðræður standa yfir skapi óvissa um niðurstöðuna það ástand í lykilatvinnugreinum, svo sem sjávarútvegi og landbúnaði, að fyrirtæki haldi að sér höndum og hætti að fjárfesta.

Nærtækasta dæmið bendir í hina áttina. Noregur var EES-ríki með sjávarútveg í húfi, samdi um aðild 1993 til 1994 og hafnaði henni í tvísýnni þjóðaratkvæðagreiðslu; fjárfesting atvinnulífs á meginlandi Noregs óx samt um 15% að raungildi á þjóðaratkvæðagreiðsluárinu 1994 og enn hraðar næstu ár. Sama gerðist í lotunni 1972. Rannsóknir á umsóknarríkjum austurstækkunarinnar sýna að framfarir í aðildarferli juku erlenda fjárfestingu. Óvissa getur frestað einstökum fjárfestingum, eins og Brexit sýndi, en þar snerist óvissan um að missa markaðsaðgang sem fyrirtækin höfðu; EES-aðgangur Íslands helst óbreyttur meðan á viðræðum stendur.

Hvað er rétt?

  • Óvissa getur almennt frestað óafturkræfum fjárfestingum, og reynslan af Brexit sýnir mælanleg áhrif: fjárfesting breskra fyrirtækja er metin um 11% minni á þremur árum eftir atkvæðagreiðsluna 2016 en ella hefði orðið, samkvæmt könnun Englandsbanka og fleiri meðal stjórnenda fyrirtækja.
  • Sjávarútvegur og landbúnaður standa að mestu utan EES-samningsins, þannig að aðild myndi breyta rekstrarumhverfi þeirra greina mest; þar á umræða um óvissu helst við.

Hvað er rangt eða vantar?

  • Í nærtækasta dæminu sést ekkert fjárfestingarstopp: fjárfesting atvinnulífs á meginlandi Noregs óx um 3,5% að raungildi 1993, um 15% á þjóðaratkvæðagreiðsluárinu 1994 og um 16% árið 1995, á meðan tvísýnasta aðildarlota norskrar sögu stóð yfir og lauk með nei.
  • Sama mynstur sást í fyrri lotu Noregs: á þjóðaratkvæðagreiðsluárinu 1972 óx fjárfesting atvinnulífs á meginlandinu um 3,6% og um 7,6% árið eftir.
  • Rannsókn Bevans og Estrins á umsóknarríkjum austurstækkunarinnar sýndi að tilkynningar um framgang í aðildarferlinu juku beint flæði erlendrar fjárfestingar til ríkjanna í fararbroddi; áhættan sem gögnin sýna liggur hjá ríkjum sem sátu eftir í ferlinu, ekki hjá þeim sem sömdu.
  • Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn telur erlenda fjárfestingu, ásamt uppbyggingarsjóðum ESB, meðal þriggja helstu drifkrafta ávinnings ríkjanna sem gengu í sambandið 2004.
  • Brexit-samanburðurinn snýr öfugt við stöðu Íslands: í Bretlandi snerist óvissan um að missa markaðsaðgang sem fyrirtækin höfðu þegar; í aðildarviðræðum heldur Ísland EES-aðgangi sínum óbreyttum hver sem niðurstaðan verður.
  • Ferlið endar ekki á „inni eða úti“ fyrirvaralaust: fyrir lægi aðildarsamningur með skilmálum fyrir sjávarútveg og landbúnað sem færi í sérstaka þjóðaratkvæðagreiðslu áður en til aðildar kæmi.
  • Norska uppsveiflan eftir 1993 var að hluta endurreisn eftir norrænu bankakreppuna. Tölurnar sýna því aðeins að atvinnulífið hélt ekki að sér höndum meðan óvissan var mest; af þeim verður ekki dregin sú ályktun að óvissan hafi ýtt undir fjárfestingu.
  • Fjárfesting á Íslandi á viðræðuárunum 2009 til 2013 nýtist ekki sem samanburður því hrunið hélt henni niðri af öðrum ástæðum; þess vegna er horft til Noregs.

Niðurstaða

Fullyrðingin er spá, en hún er prófanleg á nærtækum dæmum: hefur óvissa um „inni eða úti“ stöðvað fjárfestingu í ríkjum í sömu stöðu? Nærtækasta dæmið er Noregur, sem stóð tvisvar nákvæmlega þar sem fullyrðingin segir að fjárfesting eigi að stöðvast.

Noregur var, líkt og Ísland nú, EES-ríki með sjávarútveg sem þyngsta málið þegar aðildarviðræður hófust vorið 1993. Viðræðunum lauk í lok mars 1994, sjávarútvegskaflinn tafði Noreg einan EFTA-ríkjanna, og í nóvember sama ár hafnaði þjóðin aðild með 52,2% atkvæða; niðurstaðan var tvísýn fram á kjördag. Ef óvissa af þessu tagi stöðvaði fjárfestingu hefðu árin 1993 og 1994 átt að bera þess merki. Tölur Hagstofu Noregs sýna hið gagnstæða: fjárfesting atvinnulífs á meginlandi Noregs, utan olíugeirans og hins opinbera, óx um 3,5% að raungildi 1993, um 15% árið 1994 og um 16% árið 1995. Sama mynstur sást í fyrri lotunni: á þjóðaratkvæðagreiðsluárinu 1972 óx fjárfestingin um 3,6% og um 7,6% árið eftir. Samdráttarárin í norskri fjárfestingu, 1991 og 1992, komu á undan aðildarumsókninni og áttu rætur í norrænu bankakreppunni. Uppsveiflan eftir 1993 var að sama skapi að hluta endurreisn eftir þá kreppu, svo ályktunin hér er þröng: í hvorugri lotunni sjást merki þess að atvinnulífið hafi haldið að sér höndum.

Rannsóknir á umsóknarríkjum austurstækkunarinnar benda í sömu átt. Bevan og Estrin sýndu að tilkynningar um framgang í aðildarferlinu juku beint flæði erlendrar fjárfestingar til ríkjanna í fararbroddi; áhættan sem gögnin sýna liggur hjá ríkjum sem drógust aftur úr í ferlinu, ekki hjá þeim sem sömdu. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn telur erlenda fjárfestingu, ásamt uppbyggingarsjóðum ESB, meðal þriggja helstu drifkrafta þess ávinnings sem ríkin úr stækkuninni 2004 höfðu af aðild.

Sterkasta vísbendingin um að óvissa af þessu tagi geti dregið úr fjárfestingu kemur úr gagnstæðri átt. Eftir Brexit-atkvæðagreiðsluna 2016 er fjárfesting breskra fyrirtækja metin um 11% minni á þremur árum en ella hefði orðið, samkvæmt rannsókn sem byggist á Decision Maker Panel könnun Englandsbanka. Munurinn skiptir máli fyrir samanburðinn: í Bretlandi snerist óvissan um að missa markaðsaðgang sem fyrirtækin höfðu þegar; á Íslandi héldist EES-aðgangurinn óbreyttur hver sem niðurstaða viðræðna yrði. Og ferlið endar ekki á „inni eða úti“ fyrirvaralaust: fyrir lægi aðildarsamningur með skilmálum fyrir sjávarútveg og landbúnað sem færi í sérstaka þjóðaratkvæðagreiðslu áður en til aðildar kæmi.

Sanngjarnari framsetning

Óvissa um endanlega niðurstöðu getur frestað einstökum fjárfestingum, einkum í greinum utan EES-samningsins, en reynsla Noregs í tveimur aðildarlotum og umsóknarríkja austurstækkunarinnar sýnir hvorki almennt fjárfestingarstopp né fælingaráhrif af viðræðum; markaðsaðgangur Íslands gegnum EES helst óbreyttur á meðan á þeim stendur.

Heimildir

  1. Þjóðhagsreikningar Noregs, tafla 09189: fjármunamyndun á meginlandi Noregs utan hins opinbera, magnbreytingar milli ára (útreikningur á föstu verðlagi 2023) · Hagstofa Noregs (Statistisk sentralbyrå) · Hagtölur
  2. The enlargement of the European Union (MEMO/94/32: 13 mánaða viðræður EFTA-ríkjanna 1993 til 1994, töf Noregs vegna sjávarútvegs) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Opinber heimild · 1994-05-18
  3. The Three Nordic 1994 Referenda Concerning Membership in the EU (niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslnanna 1994; Noregur hafnaði með 52,2%) · Cooperation and Conflict 31(1) · Rannsókn · 1996-03-01
  4. The Determinants of Foreign Direct Investment in Transition Economies (Bevan og Estrin: tilkynningar um framgang í aðildarferli juku beint flæði erlendrar fjárfestingar; birt í Journal of Comparative Economics 2004) · Centre for Economic Policy Research · Rannsókn · 2000-11-01
  5. The Impact of Brexit on UK Firms (Bloom o.fl.: fjárfesting um 11% minni á þremur árum eftir Brexit-atkvæðagreiðsluna en ella; gögn úr Decision Maker Panel Englandsbanka) · National Bureau of Economic Research · Rannsókn · 2019-09-01
  6. The 2004 EU Enlargement Was a Success Story Built on Deep Reform Efforts (erlend fjárfesting og uppbyggingarsjóðir meðal þriggja helstu drifkrafta ávinnings nýju aðildarríkjanna) · Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn · Rannsókn · 2024-12-03

Fullyrðingin kemur einnig fram