Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Grein

Yrði viðbótarkostnaður ríkisins af ESB-aðild um sjö milljarðar á ári?

Að mestu rétt

Fullyrðingin

„Nettóframlag Finnlands til ESB hefur verið um 0,3% af vergri landsframleiðslu í gegnum tíðina. Það myndi jafngilda 15 milljörðum fyrir Ísland. Við greiðum raunar nú þegar um átta milljarða árlega fyrir þátttöku í EES. Aukakostnaðurinn gæti því verið sjö milljarðar á ári.“

Skoðuð fullyrðing: Hreint framlag Íslands til ESB yrði um 15 milljarðar króna á ári að finnskri fyrirmynd, um átta milljarða árlegar EES-greiðslur féllu niður og viðbótarkostnaður ríkisins af aðild gæti því orðið um sjö milljarðar króna á ári.

Keðjan fylgir opinberu mati sem utanríkismálanefnd rakti í maí 2026: nettóframlag 10 til 15 milljarðar króna á ári að finnskri fyrirmynd, um 8 milljarða EES-kostnaður fellur niður á móti og viðbótin verður 2 til 7 milljarðar á ári; greinin velur efri mörkin. Stór hluti EES-greiðslnanna skilar þó styrkjum á móti, svo raunverulegur viðbótarkostnaður gæti verið nokkru hærri en sjö milljarðar.

Hvað er rétt?

  • Talnakeðjan er samhljóða mati utanríkisráðuneytisins í nefndaráliti meiri hluta utanríkismálanefndar frá 18. maí 2026, og greinin velur efri mörk þess, 7 milljarða en ekki 2: varfærnari töluna gagnvart eigin málstað.
  • Átta milljarða talan gengur upp úr fjárlögum 2026: samstarfsáætlanir ESB 5,9 milljarðar, Uppbyggingarsjóður EES 1,7 og stofnanir EFTA 0,4; þingskjalið sundurliðar töluna ekki sjálft.
  • Reikningurinn stenst: 0,3% af landsframleiðslu 2025, um 4.956 milljörðum króna, eru tæpir 15 milljarðar, og nettóstaða Finnlands var að meðaltali um 0,28% af þjóðartekjum árin 2014–2024.

Hvað vantar í samhengið?

  • Yfir allt tímabilið 2000–2024 var nettóstaða Finnlands nær 0,21–0,23% af þjóðartekjum og landið var í kringum núllið fyrstu árin; „í gegnum tíðina“ á því best við síðasta áratug.
  • Af átta milljörðunum sem sagðir eru falla niður kaupa 5,9 aðgang að samstarfsáætlunum sem skila íslenskum aðilum styrkjum á móti, og sá ávinningur er þegar inni í finnsku nettótölunni. Sé aðeins dregið frá það sem sparaðist í raun yrði viðbótarkostnaðurinn nokkru hærri en sjö milljarðar.

Niðurstaða

Keðjan í greininni er ekki heimasmíðuð heldur opinbera matið, sett fram viku áður í nefndaráliti meiri hluta utanríkismálanefndar sem Pawel fer sjálfur fyrir, og í apríl hafði hann nefnt sömu aðferð á Alþingi með niðurstöðuna „um 5 milljarða plús“. Hver hlekkur stenst sjálfstæða skoðun: fjárlagaliðirnir leggjast saman í um átta milljarða, hlutfallsreikningurinn gefur tæpa fimmtán (í þingskjalinu er landsframleiðsla námunduð í 5.000 milljarða, þess vegna er bilið 10 til 15 slétt) og finnska viðmiðið stenst fyrir síðasta áratug. Innan matsins velur greinin efri mörkin, 7 milljarða fremur en 2, og gerir aðildina þar með dýrari en matið krefst; það vinnur gegn málstað greinarinnar, ekki með honum.

Fyrirvarinn snýr að frádrættinum sem opinbera matið sjálft notar. Ísland greiðir í dag um átta milljarða á ári vegna EES, en stærsti hlutinn, 5,9 milljarðar, kaupir aðgang að samstarfsáætlunum sem skila íslenskum aðilum styrkjum á móti, sögulega allt að tvöföldum kostnaðinum samkvæmt skýrslu utanríkisráðuneytisins frá 2021. Finnska talan, 10 til 15 milljarðar, er nettótala þar sem sambærilegir styrkir eru þegar dregnir frá. Þegar öll átta milljarða greiðslan er samt talin sparast við aðild er ávinningurinn af áætlununum í reynd tvítalinn. Raunverulegur sparnaður væri nær tveimur milljörðum, greiðslurnar sem skila engu til baka, og viðbótarkostnaðurinn þá nokkru hærri en sjö milljarðar. Orðalag greinarinnar, „gæti því verið“, rúmar þá óvissu, og án aðildarsamnings er talan sviðsmynd fremur en uppgjör.

Heimildir

  1. Nefndarálit meiri hluta utanríkismálanefndar (þingskjal 1183, 157. lþ.: nettóframlag 10–15 ma.kr., EES-kostnaður um 8 ma.kr., raunaukning 2–7 ma.kr.) · Alþingi · Opinber heimild · 2026-05-18
  2. Fylgirit fjárlaga 2026 (rammaáætlanir ESB 5.885,6 m.kr., Uppbyggingarsjóður EES 1.684,3 m.kr., stofnanir EFTA 419,9 m.kr.) · Fjármála- og efnahagsráðuneytið · Opinber heimild
  3. EU spending and revenue (gagnasafn framkvæmdastjórnarinnar; nettóstaða Finnlands 2000–2024) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Hagtölur
  4. Skýrsla utanríkisráðherra um framkvæmd EES-samningsins (þskj. 1317, 151. lþ.: fjárhagslegur ávinningur allt að tvöfaldur á við beinan kostnað) · Utanríkisráðuneytið · Opinber heimild · 2021-04-30
  5. Þjóðhagsreikningar 2025, áætlun (verg landsframleiðsla um 4.956 milljarðar króna) · Hagstofa Íslands · Hagtölur · 2026-02-27
  6. Hvaða átta milljarðar, Þorgerður? (gagnrýni á 8 milljarða töluna) · Vísir · Hjörtur J. Guðmundsson · Fjölmiðill · 2026-03-26

Fullyrðingin kemur einnig fram