Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Myndband

Yrði nettókostnaður Íslands af ESB-aðild 35 til 60 milljarðar króna á ári?

Rangt samhengi

Fullyrðingin

„Í dag er nettókostnaðurinn um 35 milljarðar á ári sem Íslendingar þyrftu að borga inn í Evrópusambandið. En miðað við nýjustu tillögur Evrópusambandsins, þá myndi kostnaðurinn hækka í 55 til 60 milljarða á ári.“

Skoðuð fullyrðing: Hreinn árlegur kostnaður Íslands af ESB-aðild, að frádregnu því sem kæmi til baka, væri nú um 35 milljarðar króna og hækkaði í 55 til 60 milljarða samkvæmt tillögu framkvæmdastjórnar ESB að langtímafjárlögum 2028–2034.

Engin nýleg birt sundurliðun styður tölurnar sem hreina greiðslu og enginn aðildarsamningur liggur fyrir. 35 milljarðar jafngilda um 0,7% af þjóðartekjum Íslands, hærra hlutfall en nokkurt aðildarríki greiðir nettó, en passa við dæmigert brúttóframlag án þess sem kæmi til baka. Sé hrein greiðsla tekjuhárra ríkja á íbúa yfirfærð á Ísland fæst um 5 til 16 milljarðar á ári.

Hvað er rétt?

  • Líklegt er að Ísland yrði nettógreiðandi: framlög til fjárlaga ESB ráðast einkum af vergum þjóðartekjum og Ísland er meðal tekjuhæstu ríkja Evrópu.
  • „Tíu borgendur og sautján þiggjendur“ stemmir við uppgjör fjárlaga ESB fyrir 2023 og 2024 sé endurreisnarsjóðnum haldið utan uppgjörs og tolltekjur taldar með framlögum ríkjanna; eftir aðferð sveiflast talningin milli fimm og tólf borgunarríkja.
  • Tillagan sem vísað er til er raunveruleg: framkvæmdastjórn ESB kynnti 16. júlí 2025 langtímafjárlög 2028–2034 upp á tæpa 2.000 milljarða evra, um 1,26% af þjóðartekjum aðildarríkjanna.

Hvað er rangt eða vantar?

  • 35 milljarðar á ári jafngilda um 0,7% af þjóðartekjum Íslands 2025. Ekkert aðildarríki greiðir svo hátt hlutfall nettó; hæst fóru Holland í 0,62% (2023) og Þýskaland í 0,42% (2024).
  • 55–60 milljarðar jafngilda 1,1–1,2% af þjóðartekjum, nálægt 1,26% þaki tillögunnar, eins og ekkert fengist til baka. Tillagan er auk þess óafgreidd og þarf einróma samþykki aðildarríkjanna og samþykki Evrópuþingsins.
  • Sé hrein greiðsla tekjuhárra samanburðarríkja á íbúa (Svíþjóðar, Danmerkur, Finnlands og Írlands 2023–2024) yfirfærð á mannfjölda Íslands fæst gróft bil upp á um 5 til 16 milljarða króna á ári, hæst fyrir Írland.
  • Ísland greiðir nú þegar vegna EES-samstarfsins: fyrir þátttöku í samstarfsáætlunum ESB og í Uppbyggingarsjóð EES, þar sem framlag Íslands er áætlað tæpir 12 milljarðar króna 2021–2028. Viðbótarkostnaður aðildar umfram þetta er réttari mælikvarði en heildargreiðslan.

Niðurstaða

Fullyrðingin blandar saman tveimur ólíkum stærðum. Brúttóframlag er það sem ríki greiðir í fjárlög ESB; hrein staða er það sem eftir stendur þegar frá eru dregnir fjármunir sem koma til baka úr landbúnaðar-, byggða-, rannsókna- og öðrum sjóðum sambandsins. Hvorug stærðin liggur fyrir um Ísland, því hún ræðst af aðildarsamningi sem ekki er til. Þess vegna er ekki hægt að fullyrða neina nettótölu; í mars 2026 nefndi Jens Garðar sjálfur breiðara bil á Alþingi, 20–40 milljarða nettó, án heimildar. Allt sem birt hefur verið vísar á mun lægri stærðargráðu: mat greininga frá 2002 til 2010 spannaði um 0,2 til 1,2% af þjóðartekjum þess tíma, það nýjasta við neðri mörkin, og í nefndaráliti meiri hluta utanríkismálanefndar frá maí 2026 er rakið mat utanríkisráðuneytisins um að nettóframlög Íslands gætu numið 10 til 15 milljörðum króna á ári, miðað við 0,2 til 0,3% af landsframleiðslu að finnskri fyrirmynd.

Reikningsdæmið á bak við tölurnar bendir til að brúttóstærð sé kynnt sem nettó. Í samþykktum fjárlögum ESB fyrir 2026 er þjóðartekjuhluti framlagsins 0,693%, og það hlutfall af þjóðartekjum Íslands gefur um 34 til 36 milljarða króna, nánast sömu tölu og í myndbandinu; samanlögð framlög aðildarríkjanna námu sömuleiðis 0,68–0,75% af þjóðartekjum þeirra 2023–2024. Á sama hátt gefur 1,26% þakið í óafgreiddri fjárlagatillögu framkvæmdastjórnarinnar um 57 til 62 milljarða miðað við þjóðartekjur 2024 og 2025. Hvorug talan dregur frá það sem kæmi til baka, en hjá flestum nettógreiðendum sambandsins er sá frádráttur meira en helmingur brúttóframlagsins og hjá öllum vel yfir þriðjungur. Framkvæmdastjórnin birtir raunar ekki lengur opinbert nettóuppgjör; skipting ríkjanna í tíu borgendur og sautján þiggjendur byggist því, eins og allar aðrar nettótölur, á útreikningum úr frumgögnum hennar og sveiflast eftir því hvað er talið með.

Loks vantar viðmiðið sem máli skiptir: Ísland greiðir nú þegar í fjárlög ESB vegna þátttöku í samstarfsáætlunum og fjármagnar Uppbyggingarsjóð EES ásamt Noregi og Liechtenstein. Hluti þeirra greiðslna félli niður eða breyttist við aðild, og íslenskir aðilar fá þegar styrki úr áætlununum á móti. Spurningin er því ekki hvað Ísland greiddi til ESB, heldur hver viðbótarkostnaðurinn eða ávinningurinn yrði miðað við núverandi EES-samstarf. Á þann mælikvarða styður ekkert í fyrirliggjandi gögnum 35 til 60 milljarða á ári.

Sanngjarnari framsetning

Ísland yrði að líkindum nettógreiðandi og brúttóframlagið gæti numið tugum milljarða króna. Hrein staða ræðst af því sem kæmi til baka úr sjóðum og áætlunum ESB og af samningsniðurstöðu sem liggur ekki fyrir; reynsla sambærilegra tekjuhárra ríkja bendir til mun lægri hreinnar greiðslu.

Heimildir

  1. EU spending and revenue (gagnasafn framkvæmdastjórnarinnar um tekjur og útgjöld eftir aðildarríkjum 2000–2024) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Hagtölur
  2. Fjárlög ESB 2026, tekjuhlið (GNI-hlutfallið 0,693%) · EUR-Lex · Opinber heimild
  3. Tillaga að langtímafjárlögum ESB 2028–2034 (tæpir 2.000 milljarðar evra, um 1,26% af VÞT, kynnt 16. júlí 2025) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Opinber heimild
  4. Landsframleiðsla og þjóðartekjur 1995–2025 (tafla THJ01102, vergar þjóðartekjur 2025 um 4.945 ma.kr.) · Hagstofa Íslands · Hagtölur · 2026-02-27
  5. EU Programmes with EEA EFTA Participation (15 samstarfsáætlanir, árleg greiðsla í fjárlög ESB eftir hlutfalli landsframleiðslu) · EFTA · Opinber heimild
  6. Uppbyggingarsjóður EES (framlag Íslands áætlað tæpir 12 milljarðar kr. 2021–2028) · Stjórnarráð Íslands · Opinber heimild
  7. Nefndarálit meiri hluta utanríkismálanefndar (þingskjal 1183, 157. lþ.: mat ráðuneytisins um nettóframlag 10–15 ma.kr. á ári) · Alþingi · Opinber heimild · 2026-05-18
  8. Hvað var talið, þegar Ísland var í viðræðum við ESB 2010–2013, að árlegur kostnaður Íslands við aðild að ESB væri mikill? (yfirlit mata 2002–2010) · Vísindavefurinn · Vilborg Ása Guðjónsdóttir · Rannsókn · 2011-11-01
  9. EU budget: Who pays the most in to the EU and who gains the most? (nettóstaða aðildarríkja 2023) · Euronews · Fjölmiðill · 2024-12-09

Fullyrðingin kemur einnig fram