Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Ræða

Er í Brussel 70.000 manna sveit sem tryggir sína hagsmuni en ber ekki stöðu Íslands fyrir brjósti?

Rétt en villandi

Fullyrðingin

„Það eru fjörutíu þúsund embættismenn hjá Evrópusambandinu í Brussel. Til viðbótar þrjátíu þúsund hagsmunaverðir. Sjötíu þúsund manna sveit sem dag og nótt í þessari borg er að tryggja sína hagsmuni og höldum við að þeir muni bera stöðu Íslands sérstaklega fyrir brjósti.“

Skoðuð fullyrðing: Í Brussel sé um 70.000 manna valdakerfi embættismanna ESB og hagsmunavarða sem vinni að eigin hagsmunum fremur en hagsmunum Íslands.

Tölurnar eru nálægt því sem heimildir segja: Hjá stofnunum ESB starfa yfir 60.000 og metið að allt að 29.000 virkir hagsmunaverðir séu í Brussel. Villan er að leggja hópana saman í eina 70.000 manna „sveit“: embættismenn eru starfsmenn stofnana ESB, og hagsmunaverðir eru sundurleitur hópur með ólíka og oft andstæða hagsmuni, ekki samstillt heild með eina sameiginlega hagsmuni. Hagsmuna Íslands í Brussel gæta hvorki embættismenn né hagsmunaverðir heldur fulltrúar ríkisins sjálfs; slík sæti á Ísland ekki í dag en fengi þau við aðild.

Hvað er rétt?

  • Samkvæmt framkvæmdastjórn ESB starfa þar um 32.000 og yfir 60.000 hjá stofnunum ESB í heild; „40.000 í Brussel“ er í þeirri stærðargráðu.
  • Í gagnsæisskrá ESB eru um 12.500 hagsmunaaðilar skráðir og utanaðkomandi aðilar meta að í heildina séu 29.000 virkir hagsmunaverðir; „30.000“ er innan þess sem nefnt hefur verið.

Hvað er rangt eða vantar?

  • Embættismenn ESB og hagsmunaverðir eru ólíkir hópar með ólík hlutverk; ein „sveit“ með sameiginlega hagsmuni er ekki til.
  • Hagsmunaverðir eru ekki samstæð heild heldur fyrirtæki, verkalýðsfélög, félagasamtök, sveitarfélög og háskólar, sem toga oft hver í sína átt.
  • Enginn í Brussel gætir hagsmuna Íslands óumbeðinn; hagsmunir ríkja eru varðir af eigin fulltrúum og hagsmunagæslu, ekki velvild annarra. Það á jafnt við um öll ríki, stór og smá.
  • Við aðild fengi Ísland eigin fulltrúa inn í kerfið: framkvæmdastjórnarfulltrúa, atkvæði í ráðherraráðinu, sex þingmenn og setu í nefndunum þar sem reglur eru mótaðar.
  • Í EES-samstarfinu tekur Ísland upp reglur sem sama fólk mótar í Brussel, án íslenskra fulltrúa í stofnununum; spurningin hver gæti hagsmuna Íslands þar á því einnig við um núverandi stöðu.

Niðurstaða

Tölurnar standast í grófum dráttum. Samkvæmt framkvæmdastjórninni sjálfri starfa þar um 32.000 og yfir 60.000 hjá stofnunum ESB í heild, þótt hvorug talan sé nákvæm Brussel-tala. „30.000 hagsmunaverðir“ er mat en ekki opinber skráning: í gagnsæisskránni eru um 12.500 hagsmunaaðilar skráðir og Endurskoðunarréttur ESB vísaði 2024 til að utanaðkomandi aðilar hefðu matið að um 29.000 virkir hagsmunaverði séu í borginni.

Villan liggur í myndinni sem tölurnar eru látnar draga upp. „Sjötíu þúsund manna sveit“ sem „dag og nótt … er að tryggja sína hagsmuni“ gerir ráð fyrir að starfsmenn stofnana og hagsmunaverðir myndi eina heild með sameiginlegt markmið. Það gera þeir ekki: embættismennirnir starfa fyrir stofnanir sambandsins, og hagsmunaverðirnir toga hver í sína átt: neytendasamtök gegn stórfyrirtækjum, sveitarfélög gegn ríkjum. Réttmæt gagnrýni á valdaójafnvægi í svo stóru kerfi, sem Endurskoðunarrétturinn hefur sjálfur sett fram, er annað en mynd af einni sveit sem gætti einskis nema eigin hagsmuna og liti hvergi til Íslands.

Eftir stendur kjarninn í spurningu Ólafs: hver ber stöðu Íslands fyrir brjósti í allri þessari mannmergð? Enginn, óumbeðinn, og þannig er það líka í dag. Hagsmunir ríkja í Brussel eru varðir af fulltrúum þeirra sjálfra, í framkvæmdastjórninni, ráðherraráðinu, á þinginu og í nefndunum þar sem reglurnar verða til. Þau sæti á Ísland ekki í EES-samstarfinu þótt það taki reglurnar upp; við aðild fengi það þau. Hversu þungt þau sæti vega er skoðað sérstaklega í athugununum á atkvæðavæginu og þingmönnunum sex.

Heimildir

  1. Commission staff (um 32.000 starfsmenn) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Opinber heimild
  2. Jobs and traineeships in EU institutions (yfir 60.000 starfsmenn) · Evrópusambandið · Opinber heimild
  3. Gagnsæisskrá ESB (Transparency Register) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Opinber heimild
  4. Special report 05/2024: EU Transparency Register (úttekt á hagsmunagæslu og gagnsæi) · Endurskoðunarréttur ESB (ECA) · Opinber heimild · 2024-04-25
  5. EU auditors say lobbyists can easily slip under bloc's radar (≈12.500 skráðir, allt að 29.000 virkir) · Reuters · Fjölmiðill · 2024-04-16