Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Ræða

Sýnir Icesave-málið að Evrópa hugsi bara um eigin hagsmuni, ekki Íslands?

Rangt samhengi

Fullyrðingin

„Það þarf ekki að fara aftur nema til hrunsins þegar Bretar og Hollendingar settu okkur hryðjuverkalög. Eða hvernig fóru Evrópusambandið með Grikkina? Tóku þá svoleiðis og snýttu um eins og ég veit ekki hvað. Það er hver þjóð sem hugsar um sig og sína hagsmuni.“

Skoðuð fullyrðing: Í fjármálahruninu hafi bæði Bretar og Hollendingar sett hryðjuverkalög á Ísland, og sú saga, ásamt meðferð ESB á Grikkjum, sýni að Evrópa hugsi fyrst og fremst um eigin hagsmuni fremur en hagsmuni Íslands.

Bretar frystu sannarlega eignir Landsbanka með lögum um hryðjuverk í október 2008, en það var einhliða bresk ákvörðun, ekki gerð Evrópusambandsins, og Hollendingar beittu ekki hryðjuverkalögum heldur venjulegu fjármálaeftirlitsúrræði fyrir dómstól. Þegar málið kom fyrir EFTA-dómstólinn árið 2013 var Ísland sýknað af öllum kröfum, jafnvel þótt framkvæmdastjórn ESB styddi kröfurnar gegn Íslandi.

Hvað er rétt?

  • Bresk stjórnvöld frystu eignir Landsbanka, Seðlabanka Íslands og FME á Bretlandi 8. október 2008 með Landsbanki Freezing Order 2008, settri samkvæmt breskum lögum um hryðjuverk, glæpi og öryggi frá 2001.
  • Meðferð Grikklands í evrukreppunni kom sannarlega hart niður á almenningi: landsframleiðsla dróst saman um 22% á árunum 2010–2016, atvinnuleysi fór hæst í 27,9% í einstökum mánuðum árið 2013 og ráðstöfunartekjur heimila lækkuðu um 35%, samkvæmt eigin úttekt framkvæmdastjórnar ESB frá 2023.

Hvað er rangt eða vantar?

  • Frysting breskra stjórnvalda var einhliða ákvörðun samkvæmt breskum landslögum, ekki ákvörðun eða gerð Evrópusambandsins; sambandið kemur hvergi við sögu í frystingarskipuninni sjálfri.
  • Hollendingar settu ekki sambærileg hryðjuverkalög á Ísland: hollenski seðlabankinn fór þess í stað fram á venjulegt fjármálaeftirlitsúrræði fyrir héraðsdómi í Amsterdam 7. október 2008, sem er annars eðlis en einhliða frysting samkvæmt hryðjuverkalöggjöf.
  • Þegar deilan var til lykta leidd fyrir dómstól, í máli EFTA-dómstólsins E-16/11, sýknaði dómstóllinn Ísland af öllum kröfum Eftirlitsstofnunar EFTA 28. janúar 2013 og taldi Ísland hvorki hafa brotið gegn innstæðutryggingatilskipuninni né mismunað innlendum og erlendum innstæðueigendum.
  • Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins studdi sjálf kröfurnar gegn Íslandi sem íhlutunaraðili í málinu, og Ísland vann samt; dómurinn kom frá EFTA-dómstólnum, dómstól EES-samstarfsins sem Ísland á aðild að óháð ESB-aðild.
  • Neyðaraðstoðin við Grikkland fól í sér samtals 288,7 milljarða evra hagstæð lán, ekki eingöngu niðurskurð, og stærsta einstaka afskriftin í kreppunni, 53,5% niðurfelling einkakrafna árið 2012, lenti á kröfuhöfum.

Niðurstaða

Fullyrðingin fléttar saman þrjá aðskilda hluti sem eiga misvel við: hvað Bretar gerðu, hvað Hollendingar gerðu, og hvernig málið endaði. Fyrsti hlutinn stenst, annar er ofsagður og sá þriðji vantar alveg í frásögnina þótt hann breyti niðurstöðunni verulega.

Bresk stjórnvöld frystu vissulega eignir Landsbanka, Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins í Bretlandi 8. október 2008, og gerðu það með valdheimild úr eigin hryðjuverkalöggjöf frá 2001. Það var þó einhliða ákvörðun breska ríkisins samkvæmt breskum landslögum, ekki gerð eða tilskipun frá Evrópusambandinu, sem kemur hvergi við sögu í sjálfri frystingarskipuninni. Hollenska hliðin var önnur: hollenski seðlabankinn fór þess í stað fram á venjulegt fjármálaeftirlitsúrræði fyrir héraðsdómi í Amsterdam, sem er allt annað úrræði en einhliða frysting samkvæmt hryðjuverkalögum. Að tala um „Breta og Hollendinga“ í sömu andrá ofsegir því hlut Hollands.

Það sem vantar mest er hvernig málið endaði. Þegar deilan var loks til lykta leidd fyrir dómstól, í máli EFTA-dómstólsins E-16/11, sýknaði dómstóllinn Ísland af öllum kröfum Eftirlitsstofnunar EFTA 28. janúar 2013 og taldi Ísland hvorki hafa brotið gegn innstæðutryggingatilskipuninni né mismunað innlendum og erlendum innstæðueigendum. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins studdi sjálf málstað Eftirlitsstofnunarinnar gegn Íslandi, og Ísland vann samt í öllum liðum, fyrir dómstól EES-samstarfsins sem það á aðild að óháð ESB-aðild. Sama atvik og notað er sem dæmi um að Evrópa hugsi bara um sig er þess vegna líka dæmi um að evrópskt réttarkerfi dæmdi Íslandi í vil, gegn afstöðu framkvæmdastjórnarinnar sjálfrar.

Um Grikkland er lýsingin „tóku þá og snýttu um“ varnarhæf sem lausleg lýsing á því hve hart kreppuárin komu niður á grískum almenningi, en hún sleppir því að aðstoðin fólst í hagstæðum lánum, ekki eingöngu niðurskurði, og að stærsta einstaka afskriftin í kreppunni lenti á kröfuhöfum Grikklands en ekki Grikklandi sjálfu.

Sanngjarnari framsetning

Bretar beittu okkur einhliða hryðjuverkalögum í hruninu, sem var þungt högg og réttmæt gremjuástæða, en þegar á reyndi fyrir eigin dómstóli EES-ríkjanna unnum við málið í öllum liðum, jafnvel gegn framkvæmdastjórn ESB sjálfri.

Heimildir

  1. The Landsbanki Freezing Order 2008 (SI 2008/2668), sett samkvæmt breskum lögum um hryðjuverk, glæpi og öryggi 2001 · UK Statutory Instruments · legislation.gov.uk · Lagatexti · 2008-10-08
  2. Dómur í máli E-16/11, Eftirlitsstofnun EFTA gegn Íslandi (Icesave): Ísland sýknað af öllum kröfum, 28. janúar 2013 · EFTA-dómstóllinn · Lagatexti · 2013-01-28
  3. Fréttatilkynning EFTA-dómstólsins: "Application of the EFTA Surveillance Authority in the case of Icesave dismissed" · EFTA-dómstóllinn · Opinber heimild · 2013-01-28
  4. Ex-post evaluation of the Economic Adjustment Programmes of Greece 2010-2018 (22% samdráttur landsframleiðslu, 27,9% hámarksatvinnuleysi 2013, 35% lækkun ráðstöfunartekna, 53,5% niðurfelling einkakrafna 2012) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins, SWD(2023) 90 final · Opinber heimild · 2023-04-04
  5. Greece · Financial assistance (samtals 288,7 ma. evra frá GLF, EFSF, ESM og AGS) · European Stability Mechanism · Opinber heimild