Staðreyndavaktin

Staðreyndaskoðun · Ræða

Hefur það reynst Svíum og Dönum skaðlaust að hafa hafnað upptöku evrunnar?

Rétt en villandi

Fullyrðingin

„Ég nefndi líka að bæði Svíar og Danir felldu í þjóðaratkvæðagreiðslu að taka upp evru. Hefur það orðið þeim til tjóns? Nei. Alls ekki.“

Skoðuð fullyrðing: Svíþjóð og Danmörk höfnuðu evru í þjóðaratkvæðagreiðslum, og það hafi ekki orðið þeim til tjóns.

Rétt: Danmörk hafnaði evru í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2000 og Svíþjóð 2003, og báðum hefur farnast vel síðan. En dæmin tvö eru ólík. Danska krónan hefur frá 1999 verið fest við evruna í ERM II með ±2,25% vikmörkum, svo Danmörk fylgir í reynd vaxtastefnu Seðlabanka Evrópu án atkvæðis um hana. Svíþjóð lætur sína krónu fljóta eins og Ísland.

Hvað er rétt?

  • Danmörk hafnaði evru 28. september 2000 (53,2% á móti) og Svíþjóð 14. september 2003 (55,9% á móti).
  • Bæði ríki hafa staðið sig vel efnahagslega utan evrunnar.

Hvað vantar í samhengið?

  • Danska krónan er fest við evruna í ERM II (±2,25%) frá 1999; Danmörk rekur því ekki sjálfstæða peningastefnu eins og Ísland heldur flytur inn vexti Seðlabanka Evrópu.
  • Svíþjóð er utan ERM II með fljótandi gengi, fyrirkomulag sem er sambærilegt við það íslenska.
  • Ríkin standa utan evrunnar af ólíkum ástæðum: Danmörk hefur formlega undanþágu í sáttmálum ESB en Svíþjóð er lagalega skuldbundin til upptöku og frestar henni í reynd með því að ganga ekki í ERM II.
  • Öll ESB-ríki nema Danmörk eru skuldbundin til að taka upp evru þegar Maastricht-skilyrðin um verðbólgu, vexti, ríkisfjármál og gengisstöðugleika eru uppfyllt; það sama myndi gilda um Ísland sem nýtt aðildarríki.

Niðurstaða

Staðreyndin stenst; það sem vantar er greinarmunurinn á leiðunum tveimur. Sá sem hafnar evru getur annaðhvort fest gjaldmiðil sinn við hana, eins og Danmörk gerði í ERM II með þrengstu vikmörkum sem tíðkast, eða látið hann fljóta, eins og Svíþjóð. Fyrri leiðin þýðir að vaxtaákvarðanir Seðlabanka Evrópu flytjast nánast beint til Kaupmannahafnar, án þess að Danir eigi fulltrúa við það borð; sú síðari er sjálfstæð peningastefna með gengissveiflum, eins og Ísland þekkir. Að nefna ríkin tvö í sömu andrá sem sönnun þess að vel fari á að „hafna evru“ sleppir því að þau völdu gjörólíkar leiðir, og aðeins önnur þeirra líkist þeirri íslensku.

Lagaleg staða ríkjanna er líka ólík, og hún skiptir Ísland máli. Danmörk samdi um formlega undanþágu og er eina ESB-ríkið sem má standa varanlega utan evrunnar. Svíþjóð, og öll hin ríkin utan hennar, þar á meðal Pólland sem Ólafur nefnir síðar í ræðunni, eru skuldbundin til upptöku þegar Maastricht-skilyrðin eru uppfyllt, og fresta henni í reynd með því að ganga ekki í ERM II. Sama skuldbinding fylgdi aðild Íslands: „sænska leiðin“ er möguleg í framkvæmd, en dönsk undanþága stendur nýjum ríkjum ekki til boða sjálfkrafa.

Sanngjarnari framsetning

Svíar og Danir höfnuðu evrunni og hefur farnast vel. Sem fordæmi fyrir Ísland gildir þó aðeins Svíþjóð, með fljótandi gjaldmiðil; Danmörk er með evrutengt fastgengi og innflutta vaxtastefnu.

Heimildir

  1. Denmark: EMU opt-out clause (Danmörk stendur utan evrunnar) · EUR-Lex · Opinber heimild
  2. The European exchange rate mechanism (ERM II): sérstaða Danmerkur · Seðlabanki Evrópu (ECB) · Opinber heimild
  3. Convergence criteria for joining the euro (skylda til upptöku og skilyrði, þ.m.t. ERM II) · Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins · Opinber heimild

Fullyrðingin kemur einnig fram

  • Ólafur Ragnar Grímsson · Ræða á upphafsfundi Áfram Ísland um aðild, fullveldi og evru · 2026-07-06 · 11:14